ტიბუარა
Eudromias morinellus
Maxim Misyura · Kola District
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 20–22 სმ; ფრთები 57–64 სმ; 75–150 გ
- კვება
- ხოჭოები, ბუზები, ჭიები, ლოკოკინები, კენკრა
- სტატუსი საქართველოში
- იშვიათი, გადამფრენი
- ჰაბიტატი
- ქვიანი ტუნდრა და მთის ზეგნები; ზამთარში ნახევრად უდაბნოები
- ოჯახი
- Charadriidae
- დაცვა
- მსოფლიოში LC (2025); საქართველოში LC
ტიბუარასთან როლები შებრუნებულია: დედალი მამალზე მკვეთრი ფერისაა, კვერცხებზე კი მამალი ზის და ბარტყებსაც ის ზრდის. ეს წინტალა (Eudromias morinellus) არქტიკულ ტუნდრასა და მაღალი მთების ქვიან ზეგნებზე ბუდობს, ნორვეგიიდან აღმოსავლეთ ციმბირამდე და ალთაიმდე, ზამთარს კი ჩრდილოეთ აფრიკისა და ახლო აღმოსავლეთის ნახევრად უდაბნოებში ატარებს. საქართველოში იშვიათია და გადაფრენისას ჩანს: 2024 წლის აპრილში კახეთში ცხრა ფრინველის გუნდი დაითვალეს. ადამიანს თითქმის არ ერიდება და ახლოს იკარებს. ადამიანისთვის საშიში არ არის. ფართო თეთრი წარბებითა და მკერდის თეთრი განივი ზოლით მას ადვილად იცნობთ.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ტიბუარა
ოქროსფერ მეჭვავიაზე ოდნავ პატარა, მკვრივი წინტალაა მოკლე კისრითა და მოკლე ნისკარტით. ყველა ბუმბულში ფართო, თეთრი წარბები აქვს, რომლებიც კეფაზე ლათინური V-ს მსგავსად ერთდება. მკერდზე თეთრი განივი ზოლი გასდევს, ფრენისას კი ფრთაზე თეთრი ზოლი არ უჩანს.
ზაფხულში მკერდი წაბლისფერია, ზემოდან თეთრი ზოლით შემოსაზღვრული, მუცელი შავი, ზურგი თბილი მურა. ფეხები ყვითელია, მოკლე ნისკარტი შავი. დედალი მამალზე უფრო მკვეთრი ფერისაა, მამლები კი საშუალოდ ოდნავ პატარები არიან.
ზამთარში ქვედა მხარის მკვეთრი ფერი ქრება და მხოლოდ მკერდის თეთრი ზოლი რჩება, ზემოდან კი ფრინველი უფრო რუხი ხდება. წარბი მოყვითალო ელფერს იღებს. ახალგაზრდებს ზურგი ქერცლისებრი აქვთ, საერთოდ კი ზამთრის ფრინველებს ჰგვანან.
ზამთრის ბუმბულში ოქროსფერ მეჭვავიას ემსგავსება, მაგრამ მას თავსა და მკერდზე ასეთი ღია ზოლები არ აქვს. ფრენისას ერთფეროვანი ფრთებით, თეთრი ზოლის გარეშე გამოირჩევა. ფრენისას რბილ, დაბლა დაშვებულ ტრელს გამოსცემს, დედალი კი მოკლე, განმეორებად სტვენას.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
ბუდობს ევრაზიის ქვიან, მაღლობ ტუნდრაში, ნორვეგიიდან აღმოსავლეთ ციმბირამდე, და მაღალი მთების ტუნდრისებრ ზეგნებზე: შოტლანდიის მთიანეთში, ალპებში, ურალსა და ალთაიში. მისი ადგილებია მშრალი, ქვიანი ვაკეები მწირი ლიქენით, ხავსითა და დაბალი ბალახით. შუა აზიის მთებში 3500 მ-მდე ადის, შვეიცარიის ალპებში 2600 მ-მდე. ზამთარს ჩრდილოეთ აფრიკისა და ახლო აღმოსავლეთის ნახევრად უდაბნოების ვიწრო ზოლში ატარებს, მაროკოდან ერაყამდე და ირანამდე. გადაფრენისას მცირე გუნდები ყოველწლიურად ერთსა და იმავე ადგილებზე ჩერდებიან, ჩვეულებრივ, ხვნილ მინდვრებსა და ბალახობებზე. საქართველოში იშვიათია და გადაფრენისას ჩანს. 2024 წლის აპრილში კახეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთში ცხრა ფრინველის გუნდი დაითვალეს, 2025 წლის სექტემბერში კი ერთი ფრინველი აჭარაში, ჭოროხის დელტაში, ნახეს. 1973 წელს რგოლიანი ფრინველი აფხაზეთის სანაპიროზე დაფიქსირდა.
ტიბუარას რუკა iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს აერთიანებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ. ჩანაწერები ჯერ ძალიან ცოტაა იმისთვის, რომ რომელიმე რეგიონი გავრცელების ნაწილად მოინიშნოს.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
იკვებება მწერებითა და სხვა წვრილი უხერხემლოებით, ძირითადად ხოჭოებით, ბუზებით, ჭიებითა და ლოკოკინებით. ჭამს კეწერას კენკრასაც. ნადავლს გარბენითა და უცებ შეჩერებით ეძებს, ნაცვლად იმისა, რომ ნისკარტით მიწა მუდმივად ჩხრიკოს.
გადამფრენი ფრინველია. გაზაფხულზე ჩრდილოეთისა და მთების ბუდობის ადგილებისკენ მიფრინავს, შემოდგომით კი ჩრდილოეთ აფრიკისა და ახლო აღმოსავლეთისკენ. ბუდობის ადგილებს ყოველთვის არ ერთგულობს და ზაფხულში ერთი ქვეყნიდან მეორეში შეიძლება გადაინაცვლოს. სხვა წინტალებზე ნაკლებად ფრთხილია და ადამიანს ახლოს იკარებს. ბუდე მიწაზე ამოთხრილი შიშველი ფოსოა. დებს 3 კვერცხს, ზოგჯერ 1-დან 4-მდე. კვერცხებზე ჩვეულებრივ მამალი ზის, 24–28 დღე, ბარტყებსაც ის ზრდის. დედალი ამასობაში ხშირად სხვა მამალს პოულობს და ახალ კვერცხებს დებს. ბარტყები ბუმბულით გამოიჩეკებიან და ფრთას 25–30 დღეში ისხამენ. ბუდობას ჩვეულებრივ ორი წლის ასაკში იწყებს.
მსოფლიოში ტიბუარა საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC, 2025). ფართოდ გავრცელებული სახეობაა, რიცხვი ნელა მცირდება, მაგრამ შემაშფოთებლად არა. ზოგ ქვეყანაში კლება უფრო მკვეთრია: შოტლანდიაში მობუდარი მამლების რიცხვი 1987–2011 წლებში 980-დან 423-მდე, ანუ 57%-ით შემცირდა. მასზე ვრცელდება აფრიკულ-ევრაზიული გადამფრენი წყლის ფრინველების დაცვის შეთანხმება (AEWA). საქართველოს წითელი ნუსხის 2021 წლის შეფასებით, საქართველოშიც საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC). 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის შემთხვევით და გადამფრენ ფრინველად არის აღნიშნული, ფოტოებითა და მონადირეების მიერ მოპოვებული ეგზემპლარებით დადასტურებული. რიცხვი აქ, სავარაუდოდ, სტაბილურია.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ტიბუარასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ, იშვიათად, გადაფრენისას. 2024 წლის აპრილში კახეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთში ცხრა ფრინველის გუნდი დაითვალეს, 2025 წლის სექტემბერში კი ერთი ჭოროხის დელტაში ნახეს. საქართველოში არსებობა ფოტოებით და მონადირეების მიერ მოპოვებული ფრინველებითაც არის დადასტურებული.
მკვრივი, მოკლენისკარტა წინტალაა ფართო თეთრი წარბებით, რომლებიც კეფაზე V-ს მსგავსად ერთდება. მკერდზე თეთრი განივი ზოლი აქვს, ზაფხულში კი მის ქვემოთ წაბლისფერი მკერდი და შავი მუცელი. ეს თავის და მკერდის ზოლები ზამთარშიც ჩანს.
დიახ. კვერცხებზე, ჩვეულებრივ, მამალი ზის 24–28 დღე და ბარტყებსაც ის უვლის. დედალი ამ დროს ხშირად სხვა მამალს პოულობს და ახალ კვერცხებს დებს. დედალი კი მამალზე უფრო მკვეთრი ფერისაა.
ოდნავ პატარაა, უფრო მკვრივი, მოკლე კისრითა და მოკლე ნისკარტით. ფართო თეთრი წარბი და მკერდის თეთრი ზოლი ოქროსფერ მეჭვავიას არ აქვს. ფრენისას ფრთები ერთფეროვანია, თეთრი ზოლის გარეშე.
ტიბუარა სხვა წინტალებზე ნაკლებად ფრთხილია და ადამიანს ახლოს იკარებს. ამის გამო ადრე ადვილად ნადირობდნენ და სახელიც ამას უკავშირდება: morinellus „სულელს“ ნიშნავს. ნუ ისარგებლებთ მისი მიმნდობლობით და გუნდს ნუ დააფრთხობთ.
ადამიანისთვის უვნებელია. მსოფლიოში საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC, 2025), საქართველოშიც LC კატეგორიაშია. თუმცა ზოგ ქვეყანაში, მაგალითად შოტლანდიაში, მისი რიცხვი საგრძნობლად შემცირდა.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
