თეთრთავა იხვი
Oxyura leucocephala
g_kolotin · Volgograd
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 43–48 სმ; ფრთები 62–70 სმ; 500–900 გ
- კვება
- წყლის მცენარეების ფოთლები და თესლი, მოლუსკები, მწერები და მატლები, კიბოსნაირები
- სტატუსი საქართველოში
- იშვიათი მოზამთრე და გადამფრენი
- დაფიქსირებული რეგიონები
- ქვემო ქართლი; აფხაზეთი
- ჰაბიტატი
- ლერწმიანი ტბები ღია წყლით
- ოჯახი
- Anatidae
- დაცვა
- მსოფლიოში EN (2017); საქართველოში EN; წითელი ნუსხა (2014)
თეთრთავა იხვი (Oxyura leucocephala) მსოფლიოში გადაშენების საფრთხის ქვეშაა (EN): ზამთრის რიცხვი 1930-იანი წლებიდან 100 000-დან, სავარაუდოდ, 20 000 ფრინველამდე შემცირდა. მამალს შორიდანვე იცნობთ: თეთრი თავი პატარა შავი ქუდით, ძირში გაბერილი ცისფერი ნისკარტი და თითქმის ვერტიკალურად აწეული, ხისტი კუდი. საქართველოში იშვიათი მოზამთრე და გადამფრენია, ჩანაწერები ძირითადად ქვემო ქართლიდანაა, ოქტომბრიდან მაისამდე. ადამიანისთვის საშიში არ არის. საქართველოს წითელ ნუსხაში საფრთხის ქვეშ მყოფის (EN) სტატუსით არის შეტანილი, ამიტომ ყოველი შეხვედრა მნიშვნელოვანია.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ თეთრთავა იხვი
პატარა, ჩასხმული მყვინთავი იხვია, დიდი თავით, განიერი ნისკარტით და ხისტი ბუმბულის სოლისებრი კუდით. ნებისმიერ ასაკსა და სამოსში ცურვისას კუდს თითქმის ვერტიკალურად აწეულს ატარებს. ეს ყველაზე კარგი ნიშანია, რომლითაც მას სხვა იხვებისგან გაარჩევთ.

ბუდობის სამოსში მამალს თეთრი თავი პატარა შავი ქუდით და შავი კისერი აქვს. ნისკარტი ცისფერია და ძირში გაბერილი. ტანი მოწითალო-მურა და რუხია, წვრილი მუქი წინწკლებით და ტალღოვანი ნახატით. ზაფხულში ნისკარტი რუხდება, შავი ქუდი კი ფართოვდება.
დედალი მამალს ჰგავს, მაგრამ უფრო მურაა და თავი ტანის ფერი აქვს. ღია სახეზე მუქი ქუდი და ლოყაზე მუქი ზოლი უჩანს, ნისკარტი რუხია. ახალგაზრდები დედალს ჰგვანან, ოღონდ ცოტა პატარები არიან და ლოყის ზოლი და ყელი თითქმის თეთრი აქვთ.
გაზაფხულსა და ზაფხულში გვხვდება თითქმის შავთავიანი მამლებიც, ლოყაზე სხვადასხვა ზომის თეთრი ლაქით, სავარაუდოდ, ერთი წლის ფრინველები. ამერიკული თეთრთავა იხვი (Oxyura jamaicensis), რომელიც ევროპაში შემოიყვანეს, ძალიან ჰგავს მას და მასთან ჰიბრიდებს იძლევა. თუ საეჭვო ფრინველს ნახავთ, თავის ნახატს და ნისკარტის ფორმას დააკვირდით.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
ბუდობს ღია წყლის დიდ სარკიან ტბებსა და გუბეებზე, ხელოვნურ წყალსატევებზეც, სადაც ნაპირს ხშირი ლერწამი და წყლის მცენარეები ფარავს. ტბები შეიძლება იყოს მტკნარი, მლაშე ან მარილიანი, ტყე-სტეპში, სტეპსა და ნახევრად უდაბნოში. გადაფრენისას მტკნარ და მარილიან წყლებზე, ზღვის თავთხელებზეც ჩერდება, მაგრამ დიდ, მტკნარ და მლაშე ტბებს ამჯობინებს. არეალი ძალიან დანაწევრებულია: ესპანეთიდან და მაროკოდან დასავლეთ ჩინეთამდე და მონღოლეთამდე. აზიური პოპულაციის ნაწილი ჩრდილოეთ კავკასიასა და კასპიისპირეთში იზამთრებს. საქართველოში მისი ჩანაწერების უმეტესობა ქვემო ქართლის ტბებიდანაა, 2015–2025 წლებში. 2023 წლის აპრილში ერთი ფრინველი აფხაზეთშიც ნახეს. ჩანაწერებში ძირითადად 1–3 ფრინველია, ყველაზე დიდი გუნდი, 15 ფრინველი, 2020 წლის 10 ოქტომბერს დაითვალეს.
ჩანაწერები ჯერ არ გვაქვს
ამ სახეობის დადასტურებული დაკვირვება ატლასში ჯერ არ არის, ამიტომ არ ვიცით, საქართველოს რომელ რეგიონებში გვხვდება.
გაგვიზიარე დაკვირვებანახე ეს სახეობა? ფოტო და ადგილი საკმარისია.
ყველაფრისმჭამელია, მაგრამ, როგორც წესი, მცენარეული საკვები ჭარბობს: წყლის მცენარეების ფოთლები და თესლი. ჭამს მოლუსკებს, წყლის მწერებსა და მათ მატლებს, ჭიებსა და კიბოსნაირებსაც. ესპანეთში მისი საკვების მნიშვნელოვანი ნაწილი ფსკერზე მცხოვრები ქირონომიდების მატლები აღმოჩნდა. ძირითადად ღამით იკვებება, სხვადასხვა სიღრმეზე ყვინთვით.
თითქმის მთელ ცხოვრებას წყალზე ატარებს და ხმელეთზე არ გამოდის. საფრთხისას აფრენას ყვინთვა ურჩევნია: ჯერ ისე ღრმად ჩაიძირება, რომ წყლიდან მხოლოდ ზურგის ზედა ნაწილი უჩანს, მერე უხმაუროდ ყვინთავს და წყალქვეშ 30–40 მ-ს გადის. აფრენა არ უყვარს და ქარის საწინააღმდეგოდ გრძელი გაქანებით აფრინდება. საქართველოში ძირითადად ოქტომბრიდან მაისამდე ჩანს, ყველაზე ხშირად აპრილსა და იანვარში. ერთი ჩანაწერი ივლისისაა. ბუდეს ლერწმის მოტივტივე გროვაზე, ლერწმის ღეროებს შორის ამაგრებს. დედალი 4–9, უმეტესად 5–6 მოთეთრო კვერცხს დებს. ეს კვერცხები სხეულის მასასთან შედარებით წყლის ფრინველებს შორის ყველაზე დიდია: ერთი 110 გ-მდე იწონის, მთელი დადება კი დედლის წონას უახლოვდება. კრუხობა 22–26 დღე გრძელდება, მამალი ბარტყებს არ უვლის. ბარტყები პირველივე დღიდან ცურავენ და ყვინთავენ, დედალი მათ 15–20 დღეში ტოვებს, ფრთას კი 8–10 კვირაში ისხამენ.
მსოფლიოში თეთრთავა იხვი გადაშენების საფრთხის ქვეშაა (EN, 2017): ბოლო ათწლეულში მისი რიცხვი მკვეთრად შემცირდა. მობუდარი წყვილების საერთო რიცხვი დაახლოებით 3300-ია, ზამთარში კი 1930-იანი წლების 100 000 ფრინველიდან, სავარაუდოდ, 20 000 დარჩა. მთავარი მიზეზებია ჭაობების დაშრობა და განადგურება, ნადირობა, გვალვა და ლერწმის თიბვა და დაწვა. ევროპაში უდიდეს საფრთხედ ითვლება ჰიბრიდიზაცია შემოყვანილ ამერიკულ თეთრთავა იხვთან, ამიტომ დასავლეთ ევროპაში ამ სახეობის აღმოფხვრას ცდილობენ. მასზე ვრცელდება აფრიკულ-ევრაზიული გადამფრენი წყლის ფრინველების დაცვის შეთანხმება (AEWA). საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში ის საფრთხის ქვეშ მყოფის (EN) სტატუსით არის შეტანილი, როგორც გლობალურად საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობა. 2021 წლის რეგიონული შეფასებითაც საქართველოში EN-ია, რიცხვი მცირდება.
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები თეთრთავა იხვთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ, მაგრამ იშვიათად. საქართველოში მოზამთრე და გადამფრენია, ჩანაწერები ძირითადად ქვემო ქართლის ტბებიდანაა, ოქტომბრიდან მაისამდე. ჩვეულებრივ 1–3 ფრინველი ჩანს, ერთხელ 15-იც დაითვალეს. აქ ბუდობა დადასტურებული არ არის.
მამალს თეთრი თავი პატარა შავი ქუდით და ძირში გაბერილი ცისფერი ნისკარტი აქვს. დედალი მურაა, ღია სახეზე მუქი ქუდითა და ლოყის ზოლით. ორივე ცურვისას კუდს თითქმის ვერტიკალურად აწეულს ატარებს. ეს ნიშანი სხვა იხვებში არ შეგეშლებათ.
ჭაობების დაშრობის, ნადირობის, გვალვისა და ლერწმის დაწვის გამო. ევროპაში დიდ საფრთხეს ქმნის ჰიბრიდიზაცია შემოყვანილ ამერიკულ თეთრთავა იხვთან. ზამთრის რიცხვი 1930-იანი წლებიდან, სავარაუდოდ, ხუთჯერ შემცირდა.
ძირითადად წყლის მცენარეების ფოთლებსა და თესლს, ასევე მოლუსკებს, წყლის მწერებს, მატლებს, ჭიებსა და კიბოსნაირებს. ძირითადად ღამით, ყვინთვით იკვებება.
ადამიანისთვის უვნებელია. მსოფლიოში გადაშენების საფრთხის ქვეშაა (EN, 2017). საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში EN სტატუსით არის შეტანილი. მასზე AEWA-ს შეთანხმებაც ვრცელდება.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.




















