შავარდენი

Falco peregrinus

ძლიერი წვეტიანფრთებიანი ფალკონი მუქი ქუდითა და ულვაშის ზოლით. საქართველოში 2024 წლის ეროვნულ ჩამონათვალში დადასტურებულია როგორც მთელი წლის რეზიდენტი და მიგრანტი.

მთელი წლის რეზიდენტი და მიგრანტი საქართველოში

მოუსმინე ხმას

სწრაფი მიმოხილვა

მთავარი მონაცემები ერთი შეხედვით

კვება

ფრინველები ფრენაში

სტატუსი საქართველოში

რეზიდენტი და მიგრანტი

ზომა

34–58 სმ

ჰაბიტატი

კლდე, ღია სანადირო ადგილი

ოჯახი

Falconidae

კონსერვაცია

ადამიანთან ურთიერთობა: ადამიანისთვის ჩვეულ შეხვედრაზე საფრთხეს არ წარმოადგენს. ბრჭყალები და ნისკარტი ძლიერია; წყვილი ბუდეს იცავს. არ აიყვანოთ და ბუდესთან არ მიუახლოვდეთ. შხამიანი არ არის.

მიმოხილვა

რა არის შავარდენი

შავარდენი (Falco peregrinus) საშუალო ზომის დღის ფალკონია ოჯახიდან Falconidae. ჩვეულებრივი ქართული სახელი შავარდენია; SABUKO-ს ჩამონათვალში ჩვეულებრივი შავარდენი. 2024 წლის საქართველოს ფრინველების ანოტირებული ჩამონათვალი მას კოდავს YR-R; M-ად: მობუდარი, წლის განმავლობაში ადგილზე, ამასთან გაზაფხულისა და შემოდგომის გავლითაც. სეზონურობის მონაცემი მაღალი ხარისხისაა (კოდი A). არსებობის ხარისხი მაღალია (H); მტკიცებულებაა ფოტო და რგოლის მონაცემი. სახეობის დონეზე სიგრძე დაახლოებით 34–58 სმ-ია, ფრთების გაშლა დაახლოებით 74–120 სმ; დედალი მამალზე აშკარად დიდია. პირდაპირი საფრთხე ადამიანისთვის ჩვეულ შეხვედრაზე არ არის. IUCN-ის მიხედვით ნაკლებად საფრთხის ქვეშაა. 2024 წლის ჩამონათვალი იგივე კატეგორიას ეროვნულადაც უთითებს. 2014 წლის საქართველოს წითელ ნუსხაში (დადგენილება №190) არ არის.

ბოლო განახლება 29 აგვისტო 2026

გალერეა

შავარდენი ფოტოებში

შავარდენი (Falco peregrinus) — ფრანკონიის შვეიცარია, ბავარია — Ermell — ფოტო: Ermell
ფრანკონიის შვეიცარია, ბავარია · 11 აპრილი 2020

შავარდენი (Falco peregrinus) — დოვერის თეთრი კლდეები — Nilfanion — ფოტო: Nilfanion
დოვერის თეთრი კლდეები · 13 ივნისი 2012

ამოცნობა

როგორ ამოვიცნოთ შავარდენი

ძლიერი ფალკონია წვეტიანი ფრთებით, მუქი ქუდითა და თვალსაჩინო მუქი ულვაშის ზოლით ღია სახეზე. ზრდასრული ზემოდან ლურჯ-ნაცრისფერია, ქვემოდან ზოლიანი; ახალგაზრდა უფრო ყავისფერი და ზოლებიანი/ლაქებიანია. საქართველოში ყველაზე ხშირი აბნევა სხვა დიდი ფალკონები და მიგრაციაზე უფრო პატარა წვეტიანფრთებიანი ფალკონებია.

01
სილუეტი: გრძელი წვეტიანი ფრთები და შედარებით მოკლე კუდი — არა მიმინოს მოკლე ფართო ფრთები და გრძელი კვადრატული კუდი. სახეობის დონეზე სიგრძე დაახლოებით 34–58 სმ, ფრთების გაშლა დაახლოებით 74–120 სმ; დედალი მამალზე დაახლოებით 30%-მდე დიდი შეიძლება იყოს. ზრდასრულს მუქი ქუდი და ყელი აქვს, ღია ლოყაზე სქელი მუქი ულვაშის ზოლი, ზურგი ლურჯ-ნაცრისფერი, ქვედა მხარე წვრილზოლიანი. ცერე და ფეხები ყვითელია; თვალი მუქი. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის.
02
ახალგაზრდა ზემოდან უფრო ყავისფერია, ქვემოდან ზოლებიანი ან ლაქებიანი და არა წვრილზოლიანი, ქუდი ნაკლებად მოწესრიგებული. სქესი საველედ უფრო ზომით იცნობა. ხმელთაშუაზღვისპირა F. p. brookei (აბულაძის მიხედვით ადგილობრივი რეზიდენტი) ხშირად ოდნავ უფრო პატარა და მუქად არის აღწერილი ჩრდილოეთ ნომინატურთან შედარებით; ქვესახეობის სწრაფი საველე გაყოფა საქართველოში სპეციალისტურია და სახეობის ამოცნობისთვის აუცილებელი არ არის.
03
აგერი (Falco subbuteo) 2024 წლის ჩამონათვალში მობუდარი მიგრანტია (BB; M): უფრო პატარა და წვრილი, ზრდასრულში ჟანგისფერი „შარვლებით“. კირკიტა (Falco tinnunculus) უფრო პატარაა, მამალი წითურ ზურგით, ხშირად ჰაერში ტრიალით. წითელთავა შავარდენი (Falco biarmicus) და გავაზი (Falco cherrug) დიდი ფალკონებია და შეიძლება აგაბნიონ; ორივე უფრო იშვიათია და 2024 წლის ჩამონათვალში სხვაგვარადაა კოდირებული (ლანერი OB; WV; გავაზი OB; M; WV, ეროვნულად EN). გავაზსა და ლანერს ხშირად ნაკლებად სრული მუქი ქუდი და სხვა ქვედა ფრთის ნახატი აქვთ; საიმედო გაყოფა კარგ ხედვას მოითხოვს. მიმინო და კაკაჩა Accipitridae-ა და არა ფალკონები. ამ ატლასში არის მიმინოსა და კაკაჩის გვერდები; აგერის, კირკიტას, ლანერისა და გავაზის ცალკე გვერდები ჯერ არ არის.
04
პირდაპირი საფრთხე ადამიანისთვის ჩვეულ ლაშქრობაზე არ არის. არ აიყვანოთ. წვეტიანფრთებიანი ფალკონი მუქი ულვაშით, რომელიც კლდეზე ან ღია ადგილზე ფრინველზე კლდება, უფრო ეს სახეობაა, ვიდრე კაკაჩა ან მიმინო.

ბიოლოგია

ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია

ჰაბიტატი და გავრცელება

ეს გვერდი მუნიციპალიტეტების რუკას არ აფერადებს. 2024 წლის ჩამონათვალი ქვეყნის დონეზე რეზიდენტობასა და მიგრაციას ადასტურებს, მაგრამ რეგიონულ გაზეთირს არ აქვეყნებს. უკლდო პლატოზე თანაბრად ბუდობას ნუ ივარაუდებთ. აბულაძე (2017) ხმელთაშუაზღვისპირა ქვესახეობას F. p. brookei-ს საქართველოში მთელი წლის რეზიდენტად მიიჩნევს ადგილობრივი სეზონური გადაადგილებით, ხოლო ნომინატურ F. p. peregrinus-ს — გავლით და ზამთრის სტუმრად. მობუდარი წყვილები ადამიანისგან შორს, მიუწვდომელ კლდეებზე იკავებენ ადგილს. ბუდობის ზედა ზღვარს დაახლოებით 2 000 მ-ზე უთითებს; უმეტესი ბუდე ჩვეულებრივ დაახლოებით 1 500 მ-მდეა. ბუდობის სეზონის გარეთ შეიძლება ნადირობდეს ღია ადგილზე, სანაპიროზე, ჭაობსა და დასახლებაში, სადაც მსხვერპლი ფრინველია. საქართველოსთვის ცალკე სრული სიმაღლის სარტყელი აქ არ არის გამოქვეყნებული. აღმოსავლეთ შავიზღვისპირა ბათუმის ბოსტნე მტაცებელთა მიგრაციის დოკუმენტირებული დერეფანია; ამ გვერდზე შავარდნის ცალკე გამოქვეყნებული აღრიცხვის სერია იმ ადგილისთვის არ არის.

კვება

ცალკე აწონილი ქართული კვების კვლევა ამ გვერდზე არ არის. სახეობის დონეზე თითქმის მხოლოდ ფრინველს იჭერს ფრენაში — მტრედები, ნაპირის ფრინველი, იხვები, ბეღურასებრნი და სხვა — ზემოდან ჩამოვარდნილი სწრაფი შეტევის შემდეგ, ნისკარტით. წვრილი ძუძუმწოვარი და მწერი სახეობის დონის აღწერებში იშვიათია; ეს გაზომილი ქართული მენიუ არ არის. ადამიანისთვის საკვები არ არის.

ქცევა

დღის აქტიურია. სილუეტი კლასიკური ფალკონისაა: გრძელი წვეტიანი ფრთები და შედარებით მოკლე, შევიწროებული კუდი. ჰორიზონტალური ფრენა ძლიერი და პირდაპირია; ნადირობისას სიმაღლიდან კლდება. სახეობის დონის ლიტერატურაში ჩამოვარდნის სიჩქარე 300 კმ/სთ-ზე მეტიც არის აღნიშნული — ეს ფართო არეალის ციფრებია და არა ამ გვერდზე ქართული ტელემეტრია. ხმა უხეში, სწრაფი „კაკ-კაკ-კაკ“ ან მსგავსი სერიაა, უფრო ბუდესთან. ჩანაწერი xeno-canto XC976515-ია (Stuart Wilson, იაქსლი, გაერთიანებული სამეფო) — განგაშის ხმა, არა ქართული ჩანაწერი. არ აიყვანოთ და ბუდესთან არ მიუახლოვდეთ. ბუდე კლდის თარო ან ამოღრმავებაა; არეალის სხვა ნაწილებში შენობებსაც იყენებს — აბულაძის ქართულ შეჯამებაში აქცენტი მიუწვდომელ კლდეებზეა. სახეობის დონეზე ნაყარი ხშირად სამიდან ოთხამდე კვერცხია; ეს ფართო არეალის ციფრებია და არა ამ გვერდზე ქართული ბუდეების ნიმუში. 2024 წლის ჩამონათვალი სახეობას საქართველოში მობუდარ რეზიდენტად და გავლით მიგრანტად იღებს.

კონსერვაცია

BirdLife International Falco peregrinus-ს IUCN Red List-ზე ნაკლებად საფრთხის ქვეშ აფასებს. 2024 წლის ქართული ჩამონათვალი გლობალურ და ეროვნულ კატეგორიად LC-ს უთითებს. 2014 წლის დადგენილება №190 ამ სახეობას არ შეიცავს; იმ სიაში დაკავშირებული ფალკონებიდან არის გავაზი (Falco cherrug, CR), თვალშავი (Falco vespertinus, EN) და წითელთავა შავარდენი (Falco biarmicus, VU). ძველი ქართული მეორადი წყაროები, რომლებიც შავარდენს წითელ წიგნში გადაშენების პირას ასახელებენ, 2014 წლის დადგენილებასა და 2024 წლის კოდირებას უსწრებს — მიიჩნიეთ ისტორიულ ფორმულირებად და არა მოქმედ სამართლებრივ სტატუსად. აბულაძე (2017) საქართველოში დაახლოებით 60–80 მობუდარ წყვილს აფასებდა, მაშინ სტაბილურად მცირე ზრდით, XX საუკუნის შუა კოლაფსის შემდეგ (სროლა, შეწუხება, პესტიციდები). იმავე აბსტრაქტში შემოდგომის მიგრანტები მაშინდელ ბოლო წლებში დაახლოებით 300–500 ფრინველია (1980-იანებში დაახლოებით 100), ზამთრის პოპულაცია ზოგ ზამთარში დაახლოებით 50–70. ეს იმდროინდელი შეფასებებია და არა 2020-იანი წლების ეროვნული ცენზი ამ გვერდზე. დასახელებული წნეხია უკანონო სროლა, მიგრაციაზე დაჭერა ბაზიერობისთვის, ბარტყების აღება, ჰაბიტატის დაზიანება და ზოგი ტერიტორიის შეწუხება. ველური ფრინველი ნებართვის გარეშე არ დაიჭიროთ. საერთაშორისო ვაჭრობა CITES Appendix I-ით არის შეზღუდული.

კითხვები

ხშირად დასმული კითხვები

მოკლე პასუხები შავარდენი-თან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.

კი. 2024 წლის საქართველოს ფრინველების ანოტირებული ჩამონათვალი მას დადასტურებულ მთელი წლის რეზიდენტად და მიგრანტად იღებს (YR-R; M).

მობუდარი ფრინველი მიუწვდომელ კლდეებზეა, უმეტესად დაახლოებით 1 500–2 000 მ-მდე აბულაძის (2017) მიხედვით. ბუდობის გარეთ შეიძლება ნადირობდეს ღია ადგილზე, სანაპიროზე, ჭაობსა და დასახლებაში. ეს გვერდი ყველა მუნიციპალიტეტს არ რუკავს.

წვეტიანი ფალკონის ფრთები, მუქი ქუდი, სქელი მუქი ულვაში, ზრდასრულში ლურჯ-ნაცრისფერი ზურგი და ზოლიანი მუცელი; ახალგაზრდა უფრო ყავისფერი და ზოლებიანი. აგერი და კირკიტა უფრო პატარაა; გავაზი და ლანერი ფრთხილ გაყოფას საჭიროებს.

სახეობის დონეზე დაახლოებით 34–58 სმ, ფრთების გაშლა დაახლოებით 74–120 სმ. დედალი მამალზე აშკარად დიდია. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის.

ძირითადად ფრინველს, რომელსაც ფრენაში იჭერს ჩამოვარდნით. საქართველოში კვება ცალკე არ არის შესწავლილი ამ გვერდზე.

მთელი წელი, როგორც რეზიდენტი, და დამატებით გაზაფხულისა და შემოდგომის გავლით, 2024 წლის ჩამონათვალის მიხედვით. აბულაძის მიხედვით ნომინატური მიგრანტები და ზამთრის სტუმრები ადგილობრივ brookei-ს ემატებიან.

კი. 2024 წლის ჩამონათვალის YR-R მობუდარ რეზიდენტს ნიშნავს. აბულაძე (2017) დაახლოებით 60–80 წყვილს აფასებდა კლდეებზე.

უვნებელია ჩვეულ შეხვედრაზე; ბუდესთან არ მიუახლოვდეთ. გლობალურად და 2024 წლის ჩამონათვალში ეროვნულად LC-ია. 2014 წლის წითელ ნუსხაში არ არის. ველური ფრინველი არ დაიჭიროთ; CITES Appendix I საერთაშორისო ვაჭრობას ზღუდავს.

წყაროები

სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.

დაკავშირებული გიდები