Falco peregrinus
Pavel Shukov · კახეთისაქართველოს ველში
შავარდენი (Falco peregrinus) საშუალო ზომის ფალკონია, რომელიც დღისით აქტიურია. ის ფალკონისებრთა (Falconidae) ოჯახს ეკუთვნის. მისი ქართული სახელებია შავარდენი და ჩვეულებრივი შავარდენი. საქართველოში ბუდობს და მთელი წლის განმავლობაში გვხვდება. გაზაფხულსა და შემოდგომაზე გადაფრენის დროსაც გვხვდება. საქართველოში მისი არსებობა ფოტოებითა და ფრინველებზე დამაგრებული რგოლების მონაცემებითაა დადასტურებული. ამ სახეობის ფრინველის სიგრძე დაახლოებით 34–58 სმ-ია, გაშლილი ფრთების სიგანე კი დაახლოებით 74–120 სმ. დედალი მამალზე აშკარად დიდია. ჩვეულებრივი შეხვედრისას ადამიანს პირდაპირ საფრთხეს არ უქმნის. მსოფლიო მასშტაბით ნაკლებად საფრთხის ქვეშ მყოფად ითვლება. 2024 წლის შეფასებით, საქართველოშიც იმავე კატეგორიაშია. 2014 წლის საქართველოს წითელ ნუსხაში არ არის.
ამოცნობა
ძლიერი აღნაგობის ფალკონია, წვეტიანი ფრთებით. თავის ზედა ნაწილი მუქი აქვს, ღია ფერის სახეზე კი კარგად შესამჩნევი, ულვაშის მსგავსი მუქი ზოლი გასდევს. ზრდასრული ზემოდან ლურჯ-ნაცრისფერია, ქვემოდან კი ზოლებიანი. ახალგაზრდა უფრო ყავისფერია, ზოლებითა თუ ლაქებით. საქართველოში მას ყველაზე ხშირად სხვა დიდ ფალკონებში ერევათ, გადაფრენის დროს კი — უფრო პატარა, წვეტიანფრთიან ფალკონებში.
ფორმა: ფრთები გრძელი და წვეტიანია, კუდი კი შედარებით მოკლეა. მიმინოს ფრთები მოკლე და ფართო აქვს, კუდი — გრძელი და კვადრატული. ამ სახეობის სიგრძე დაახლოებით 34–58 სმ-ია, ფრთების გაშლა — დაახლოებით 74–120 სმ. დედალი მამალზე 30%-მდე დიდი შეიძლება იყოს. ზრდასრულს თავის ზედა ნაწილი და ყელი მუქი აქვს. ღია ფერის ლოყაზე სქელი მუქი ზოლი აქვს, რომელიც ულვაშს ჰგავს. ზურგი ლურჯ-ნაცრისფერია, სხეულის ქვედა მხარე კი წვრილი ზოლებითაა დაფარული. ნისკარტის ძირთან კანი და ფეხები ყვითელია, თვალი — მუქი. ამ გვერდზე საქართველოში ცალკე გაზომილი ფრინველების ზომების მონაცემები არ არის.
ახალგაზრდა ფრინველი ზემოდან უფრო ყავისფერია. ქვემოდან წვრილი ზოლების ნაცვლად უფრო გამოკვეთილი ზოლები ან ლაქები აქვს, თავზე კი „ქუდის“ შეფერილობა უფრო არათანაბარია. ბუნებაში მამრისა და მდედრის გარჩევა ძირითადად ზომით შეიძლება. ხმელთაშუაზღვისპირეთის ქვესახეობა F. p. brookei, რომელიც, აბულაძის მიხედვით, საქართველოში მთელი წლის განმავლობაში ბინადრობს, ხშირად აღწერილია, როგორც ჩრდილოეთის ქვესახეობაზე ოდნავ პატარა და მუქი. საქართველოში ამ ქვესახეობის სხვებისგან სწრაფად გარჩევა ბუნებაში სპეციალისტის ცოდნას მოითხოვს და თავად სახეობის ამოსაცნობად საჭირო არ არის.
აგერი (Falco subbuteo) 2024 წლის ჩამონათვალში მობუდარ გადამფრენ ფრინველადაა მითითებული. ის უფრო პატარა და ტანწვრილია, ზრდასრულ ფრინველს კი ფეხების ზედა ნაწილი ჟანგისფერი აქვს. კირკიტაც (Falco tinnunculus) უფრო პატარაა. მამალს მოწითალო ზურგი აქვს და ხშირად ჰაერში ტრიალებს. წითელთავა შავარდენი (Falco biarmicus) და გავაზი (Falco cherrug) დიდი ფალკონებია და შეიძლება აგერიოთ. ორივე უფრო იშვიათია და 2024 წლის ჩამონათვალში აგერისგან განსხვავებული სტატუსითაა შეტანილი. გავაზი საქართველოში გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფ სახეობადაა მიჩნეული (EN). წითელთავა შავარდენსა და გავაზს თავზე მუქი „ქუდი“ ხშირად არასრული აქვთ, ფრთების ქვედა მხარეს კი განსხვავებული ნახატი. მათი საიმედოდ გასარჩევად კარგად დანახვაა საჭირო. მიმინო და კაკაჩა ფალკონები არ არიან — ისინი სხვა ოჯახს, Accipitridae-ს, მიეკუთვნებიან. ამ ატლასში მიმინოსა და კაკაჩის გვერდები არის; აგერის, კირკიტას, ლანერისა და გავაზის ცალკე გვერდები ჯერ არ არის.
ჩვეულებრივი ლაშქრობისას ადამიანისთვის პირდაპირ საფრთხეს არ წარმოადგენს. ხელში არ აიყვანოთ. თუ კლდეზე ან ღია ადგილას ხედავთ წვეტიანფრთებიან ფალკონს მუქი, ულვაშის მსგავსი ზოლით, რომელიც ფრინველისკენ ეშვება, ის უფრო სავარაუდოდ ეს სახეობაა, ვიდრე კაკაჩა ან მიმინო.
ქვემოთ მოცემული რეგიონული რუკა iNaturalist-ის საჯარო ფოტოდაკვირვებებს ეფუძნება. გავრცელებად მხოლოდ ცხრილში დადასტურებული სტატუსის მქონე რეგიონები ითვლება; ცალკეული დაკვირვება ბუდობას არ ადასტურებს. 2024 წლის ჩამონათვალი ქვეყნის დონეზე რეზიდენტობასა და მიგრაციას ადასტურებს, მაგრამ რეგიონების მიხედვით ჩანაწერების სიას არ აქვეყნებს. უკლდო პლატოზე თანაბრად ბუდობას ნუ ივარაუდებთ. აბულაძე (2017) ხმელთაშუაზღვისპირა ქვესახეობას F. p. brookei-ს საქართველოში მთელი წლის რეზიდენტად მიიჩნევს ადგილობრივი სეზონური გადაადგილებით, ხოლო ნომინატურ F. p. peregrinus-ს — გავლით და ზამთრის სტუმრად. მობუდარი წყვილები ადამიანისგან შორს, მიუწვდომელ კლდეებზე იკავებენ ადგილს. ბუდობის ზედა ზღვარს დაახლოებით 2 000 მ-ზე უთითებს; უმეტესი ბუდე ჩვეულებრივ დაახლოებით 1 500 მ-მდეა. ბუდობის სეზონის გარეთ შეიძლება ნადირობდეს ღია ადგილზე, სანაპიროზე, ჭაობსა და დასახლებაში, სადაც მსხვერპლი ფრინველია. საქართველოსთვის ცალკე სრული სიმაღლის სარტყელი აქ არ არის გამოქვეყნებული. აღმოსავლეთ შავიზღვისპირა ბათუმის ბოსტნე მტაცებელთა მიგრაციის დოკუმენტირებული დერეფანია; ამ გვერდზე შავარდნის ცალკე გამოქვეყნებული აღრიცხვის სერია იმ ადგილისთვის არ არის.
შავარდნის რუკა იყენებს საქართველოში iNaturalist-ის საჯარო ფოტოდაკვირვებებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან: გავრცელებად ითვლება მხოლოდ დადასტურებული სტატუსის მქონე რეგიონი; დანარჩენში სახეობა მხოლოდ დაფიქსირებულია. ეს ჩანაწერები ბუდობას არ ადასტურებს, მათი რაოდენობა კი დაკვირვების ინტენსივობასაც ასახავს და არა პოპულაციის სიმჭიდროვეს.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
ინტერაქტიული რუკა იტვირთება.
ამ გვერდზე არ არის ცალკე კვლევა, რომელშიც საქართველოში მისი საკვები აწონეს. სახეობის შესახებ ზოგადი ცნობებით, ფრენისას ის თითქმის მხოლოდ ფრინველებს იჭერს — მტრედებს, სანაპიროს ფრინველებს, იხვებს, ბეღურასნაირებს და სხვებს. მათ ზემოდან სწრაფად ეშვება და ნისკარტით იჭერს. პატარა ძუძუმწოვრები და მწერები ამ სახეობის საკვების აღწერებში იშვიათად გვხვდება. ადამიანისთვის საკვები არ არის.
დაკავშირებული გიდები
კითხვები
მოკლე პასუხები შავარდენთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
კი. 2024 წლის მონაცემებით, დადასტურებულია, რომ ის საქართველოში მთელი წლის განმავლობაში ბინადრობს და გადამფრენიცაა.
ბუდობს ძნელად მისადგომ კლდეებზე, უმეტესად დაახლოებით 1 500–2 000 მ სიმაღლემდე. ბუდობის პერიოდის გარეთ შეიძლება ნადირობდეს ღია ადგილებში, სანაპიროებზე, ჭაობებსა და დასახლებებში. ამ გვერდის რუკაზე ყველა მუნიციპალიტეტი არ არის ნაჩვენები.
ამ ფალკონს წვეტიანი ფრთები აქვს. თავის ზედა ნაწილი მუქია, თვალების ქვემოთ კი სქელი, მუქი „ულვაშის“ მსგავსი ზოლები აქვს. ზრდასრულს ზურგი მოლურჯო-ნაცრისფერი აქვს, მუცელი კი ზოლებიანი. ახალგაზრდა უფრო ყავისფერია და მასაც ზოლები აქვს. აგერი და კირკიტა მასზე პატარები არიან. გავაზისა და ლანერისგან მის გასარჩევად კი ყურადღებით დაკვირვებაა საჭირო.
ამ სახეობის ფრინველი დაახლოებით 34–58 სმ სიგრძისაა, გაშლილი ფრთების სიგანე კი დაახლოებით 74–120 სმ-ია. დედალი მამალზე აშკარად დიდია. ამ გვერდზე საქართველოსთვის ცალკე გაზომვის მონაცემები არ არის.
უმეტესად ფრინველებით იკვებება. მათ ფრენისას ზემოდან ეშვება და იჭერს. ამ გვერდზე ცალკე არ არის განხილული, რით იკვებება საქართველოში.
2024 წლის ჩამონათვალის მიხედვით, ეს ფრინველი აქ მთელი წლის განმავლობაში გვხვდება, გაზაფხულსა და შემოდგომაზე კი გადამფრენებიც ჩნდებიან. აბულაძის მიხედვით, ადგილობრივ brookei-ს სხვა ქვესახეობის გადამფრენი ფრინველები და ზამთარში ჩამოსული ფრინველებიც ემატებიან.
კი. 2024 წლის ჩამონათვალში მითითებულია, რომ ეს სახეობა აქ ბუდობს და მთელი წლის განმავლობაში გვხვდება. 2017 წლის შეფასებით, კლდეებზე დაახლოებით 60–80 წყვილი იყო.
ჩვეულებრივი შეხვედრისას საფრთხეს არ წარმოადგენს, მაგრამ ბუდეს ნუ მიუახლოვდებით. მსოფლიოში მას საფრთხე ნაკლებად ემუქრება (LC). საქართველოს 2024 წლის ჩამონათვალშიც იგივე სტატუსი აქვს. 2014 წლის წითელ ნუსხაში შეტანილი არ არის. ველურ ფრინველს ნუ დაიჭერთ; მისით საერთაშორისო ვაჭრობა შეზღუდულია.
წყაროები
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
