მდელოს ძელქორი
Circus pygargus
Stefan C · დედოფლისწყარო, კახეთი საქართველოს ველში
მთავარი მონაცემები
- ზომა
- 43–47 სმ, ფრთები 0,97–1,15 მ
- კვება
- მღრღნელები, პატარა ფრინველები, ქვეწარმავლები, კალიები
- სტატუსი საქართველოში
- მობუდარი და გადამფრენი
- დაფიქსირებული რეგიონები
- კახეთი; აჭარა; მცხეთა-მთიანეთი; შიდა ქართლი; ქვემო ქართლი; სამეგრელო-ზემო სვანეთი
- ჰაბიტატი
- ველები, მდელოები, ყანები, მშრალი ჭაობები
- ოჯახი
- Accipitridae
- დაცვა
- მსოფლიოში LC (2021); საქართველოში LC (2024)
მდელოს ძელქორი (Circus pygargus) საშუალო ზომის მტაცებელი ფრინველია: სიგრძე 43–47 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 0,97–1,15 მ. მამლის წონა საშუალოდ 265 გ-ია, დედლისა 345 გ. სხეულთან შედარებით დიდი ფრთები აქვს, ამიტომ ფრენისას უფრო დიდი ჩანს, ვიდრე სინამდვილეშია. მამალი ღია ნაცრისფერია შავი ფრთის ბოლოებით, დედალი ყავისფერია თეთრი გავით. ადამიანისთვის საშიში არ არის. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის მობუდარ და გადამფრენ ფრინველად არის აღნიშნული. ყველაზე მეტი დაკვირვება აპრილ-მაისსა და სექტემბერზე მოდის. გვხვდება კახეთში, აჭარაში, მცხეთა-მთიანეთში, შიდა ქართლში, ქვემო ქართლსა და სამეგრელო-ზემო სვანეთში. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC).
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ მდელოს ძელქორი
საშუალო ზომის, ძალიან ვიწრო და გრძელფრთიანი ძელქორია, წვეტიანი ფრთის ბოლოებით. მამალი ღია ნაცრისფერია, ფრთის ბოლოები შავი აქვს, ფრთაზე კი ვიწრო შავი ზოლი გასდევს. დედალი ზემოდან მუქი ყავისფერია თეთრი გავით. დაბლა, მსუბუქად და ფრთებაწეული დაფრინავს ღია ადგილების თავზე.
სიგრძე 43–47 სმ-ია, კუდი 16–18 სმ, გაშლილი ფრთები 0,97–1,15 მ. მამლის წონა საშუალოდ 265 გ-ია, დედლისა 345 გ. დედალი მამალზე დიდია, თუმცა ბუნებაში ეს ძნელად შესამჩნევია.
მამალი ღია ნაცრისფერია, შავი ფრთის ბოლოებით. ფრთაზე, ზემოდანაც და ქვემოდანაც, ვიწრო შავი ზოლი გასდევს, მუცელსა და გვერდებზე კი ჟანგისფერი ზოლები აქვს. დედალი ზემოდან ერთფეროვანი მუქი ყავისფერია, თეთრი გავით, ქვემოდან ღია მოყვითალო-ყავისფერი, ზოლებით. ახალგაზრდას ქვემოდან ერთფეროვანი მოწითალო-ყავისფერი ფერი აქვს. ზოგჯერ გვხვდება სულ მუქი, თითქმის შავი ან შოკოლადისფერი ფრინველებიც.
Circus cyaneus უფრო მასიურია, უფრო ფართო ფრთებითა და მოკლე კუდით. Circus macrourus-ის მამალი უფრო ღია და სუფთაა, ფრთაზე შავი ზოლის გარეშე. ამ ორი სახეობის დედლებისა და ახალგაზრდების გარჩევა ყველაზე რთულია: Circus macrourus-ის დედალსა და ახალგაზრდას კისერზე ღია საყელო აქვს, მდელოს ძელქორს კი ეს საყელო არ აქვს.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
რომელ სახეობებს ჰგავს
ძირითადად დაბლობის ფრინველია, თუმცა 1500 მ-მდეც ბუდობს. ბუდისთვის ირჩევს ფართო მდინარეულ ხეობებს, ვაკეებს, ტბებისა და ზღვის ნაპირის დაბლობებს, ველებს, ბუჩქნარებს და ჭაობებს, რომლებიც ჭაობის ძელქორის ჭაობებზე პატარა და მშრალია. ღია ადგილების ნაკლებობისას მარცვლეულის ყანებში ბუდობს: ხორბალში, ქერში, შვრიასა და რაფსში. ბუდისთვის მაღალი ბალახი სჭირდება, ნადირობისთვის კი დაბალი და იშვიათი მცენარეულობა, სადაც ნადირი უკეთ ჩანს. მჭიდროდ დასახლებულ ადგილებს ერიდება და შეწუხებას ძალიან განიცდის. საქართველოში ყველაზე მეტი ჩანაწერი კახეთში, აჭარაში, მცხეთა-მთიანეთში, შიდა ქართლსა და ქვემო ქართლშია. სამეგრელო-ზემო სვანეთშიც საკმარისი ჩანაწერია, ძირითადად აგვისტოში. აჭარაში დაკვირვებების უმეტესობა სექტემბერზე, შემოდგომის გადაფრენაზე მოდის. მაისის ბოლოსა და ივნისში ის კახეთში, დედოფლისწყაროსა და საგარეჯოს მუნიციპალიტეტებში, შიდა ქართლში კი ნადარბაზევის ტბასთან და გორის მუნიციპალიტეტში ჩანს. სამცხე-ჯავახეთში, თბილისში, გურიასა და აფხაზეთში მხოლოდ რამდენიმე ჩანაწერია.
მდელოს ძელქორის რუკა iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს აერთიანებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ. საკმარისი ჩანაწერები ექვს რეგიონშია: კახეთში, აჭარაში, მცხეთა-მთიანეთში, შიდა ქართლში, ქვემო ქართლსა და სამეგრელო-ზემო სვანეთში.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- ფოტოჩანაწერი
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
ჭამს პატარა მღრღნელებს, პატარა ფრინველებსა და მათ კვერცხებს, ქვეწარმავლებს, მათ შორის გველებს, და დიდ მწერებს, ყველაზე ხშირად კალიებსა და კუტკალიებს. ნადირობს ძელქორებისთვის ჩვეული წესით: დაბლა და ნელა, დაახლოებით 30 კმ/სთ სიჩქარით მიფრინავს ერთსა და იმავე გზაზე და ნადირს მოულოდნელად ესხმის თავს. ბუდობისას მამალი დედალსა და ბარტყებს აჭმევს და ნადირს ჰაერშივე გადასცემს: დედალი მის ქვემოთ მიფრინავს და დაგდებულ ნადირს ჰაერში იჭერს. მამალი ბუდიდან 12 კმ-მდე მანძილზე ნადირობს, დედალი კი 1 კმ-ის ფარგლებში.
შორ მანძილზე მიგრირებადი ფრინველია. ზამთარს აფრიკაში, საჰარის სამხრეთით, და ინდოეთის ნახევარკუნძულზე ატარებს. ბუდობის ადგილებს აგვისტო-სექტემბერში ტოვებს და მარტ-აპრილში ბრუნდება, გაზაფხულის გადაფრენა აპრილშია ყველაზე ძლიერი. საქართველოში დაკვირვებების უმეტესობა აპრილ-მაისსა და აგვისტო-სექტემბერზე მოდის. ჩვეულებრივ, მარტო ნადირობს, მაგრამ ღამის გასათევად ხშირად 50-ზე მეტი ფრინველი იკრიბება, ზოგჯერ ველისა და ჭაობის ძელქორებთან ერთად. გაზაფხულზე მამალი და დედალი ჰაერში ფრენის რთულ ილეთებს ასრულებენ და ხმამაღლა ყვირიან. წყვილები ხშირად ფხვიერ კოლონიებად ბუდობენ: ერთ ადგილას 30-მდე ბუდე შეიძლება იყოს, ზოგჯერ ერთმანეთისგან 10 მ-ში. ბუდეს დედალი მაღალ ბალახში, ბალახისგან აკეთებს. დებს 3–5 კვერცხს და კრუხობს 27–40 დღე. ბარტყები ბუდეს 28–42 დღის შემდეგ ტოვებენ და კიდევ ორ კვირაში დამოუკიდებლები ხდებიან. პირველად 2–3 წლის ასაკში ბუდობს.
მსოფლიოში მდელოს ძელქორი საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC, 2021). ზრდასრული ფრინველების რიცხვი 300 000–550 000-ია და, სავარაუდოდ, მცირდება. ბუდობის ადგილებში მთავარი საფრთხე მისი ბინადრობის ადგილების სახნავ მიწებად გადაქცევაა: ყანებში ბუდეებს კომბაინები ანადგურებს, მოსავლის სულ უფრო ადრე აღება კი საფრთხეს ზრდის. საშიშია პესტიციდები, ქარის ელექტროსადგურები, უკანონო მოკვლა და კლიმატის დათბობაც. ზამთრის ადგილებში საფრთხეა კალიების წინააღმდეგ შხამქიმიკატების გამოყენება, გვალვა, ინტენსიური ძოვება და მცენარეულობის გადაწვა. ევროპის დიდ ნაწილში ბუდეებს იცავენ: შემოღობავენ ან მის ირგვლივ მოსავალს გვიან იღებენ. სახეობა CITES-ის, ბონისა და ბერნის კონვენციების II დანართებშია. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC).
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები მდელოს ძელქორთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. 2024 წლის ქართულ ჩამონათვალში ის მობუდარ და გადამფრენ ფრინველად არის აღნიშნული. ყველაზე ხშირად აპრილ-მაისსა და სექტემბერში ჩანს.
კახეთში, აჭარაში, მცხეთა-მთიანეთში, შიდა ქართლში, ქვემო ქართლსა და სამეგრელო-ზემო სვანეთში, ღია ველებისა და მინდვრების თავზე. აჭარაში ძირითადად სექტემბერში, გადაფრენისას ჩანს.
მდელოს ძელქორის მამალს ფრთაზე ვიწრო შავი ზოლი და მუცელზე ჟანგისფერი ზოლები აქვს, ველის ძელქორის მამალი კი უფრო ღია და სუფთაა. დედლებს შორის მთავარი ნიშანი საყელოა: ველის ძელქორის დედალს კისერზე ღია საყელო აქვს, მდელოს ძელქორს — არა.
მიწაზე, მაღალ ბალახში: ველებში, მდელოებში, ბუჩქნარებში, მშრალ ჭაობებში და ხშირად მარცვლეულის ყანებში. ყანაში ბუდეს მოსავლის აღებისას კომბაინი ხშირად ანადგურებს.
სიგრძე 43–47 სმ-ია, გაშლილი ფრთები 0,97–1,15 მ. მამლის წონა საშუალოდ 265 გ-ია, დედლისა 345 გ.
პატარა მღრღნელებს, ფრინველებსა და მათ კვერცხებს, ხვლიკებსა და გველებს, ასევე კალიებსა და სხვა დიდ მწერებს.
მდელოს ძელქორი ადამიანისთვის უვნებელია. მსოფლიოშიც და საქართველოშიც ის საჭიროებს ნაკლებ ზრუნვას (LC), თუმცა რიცხვი მცირდება. სახეობა CITES-ის II დანართშია.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
