კავკასიური როჭო
Lyrurus mlokosiewiczi
გიორგი იანქოშვილი · ხინო, აჭარა საქართველოს ველში
მთავარი მონაცემები
- ჯგუფი
- ფრინველი
- ოჯახი
- Phasianidae
- საქართველოში
- მობინადრე; მსოფლიო პოპულაციის ნახევარზე მეტი
- სიმაღლე
- 1300–3000 მ
- IUCN
- NT (2023)
- საქართველოს წითელი ნუსხა
- VU (2014)
კავკასიური როჭო მხოლოდ კავკასიის მთებში ცხოვრობს და მისი მსოფლიო პოპულაციის ნახევარზე მეტი საქართველოში ბინადრობს. ტყის ზედა საზღვართან ცხოვრობს, იქ, სადაც არყნარი და დეკიანი სუბალპურ მდელოებს ხვდება, 1300–3000 მ სიმაღლეზე. მამალი მბზინავი შავია, გრძელი, ორად გაყოფილი კუდით და თვალს ზემოთ წითელი ხორცოვანი ქოჩრით, დედალი კი ნაცრისფერი და მკვრივად ჭრელია. გაზაფხულზე მამლები ტყის ზემოთ, მდელოებზე იკრიბებიან და ქორწინების თამაშს მართავენ. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში მოწყვლადია (VU), მსოფლიო მასშტაბით კი 2023 წლის შეფასებით საფრთხესთან ახლოსაა (NT). თამაშის ადგილას მისვლისას შორს დადექით და ფრინველებს ნუ შეაწუხებთ. ძველ ლიტერატურაში მისი სახელია Tetrao mlokosiewiczi.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ კავკასიური როჭო
კავკასიური როჭო დიდი, მიწაზე მცხოვრები ქათმისნაირი ფრინველია. მამალი მთლიანად მბზინავი შავია, გრძელი, ორად გაყოფილი და ბოლოში ქვემოთ მოხრილი კუდით. დედალი ნაცრისფერი და მკვრივად დაჭრელებულია.
მამალი მბზინავი შავია, ბოთლისფერ-მწვანე ელვარებით; კუდქვეშა ბუმბულიც შავია, როგორც დანარჩენი სხეული. თვალს ზემოთ წითელი, ხორკლიანი ხორცოვანი ქოჩორი აქვს. ეს წითელი ლაქა შავ ბუმბულზე შორიდან ჩანს.
მამლის კუდი გრძელია და ორად გაყოფილი: გარეთა ბუმბულები შუა ბუმბულებზე დაახლოებით 5 სმ-ით გრძელია და წვერებთან ქვემოთ და ოდნავ გარეთ იხრება. 1870-იანი წლების აღწერით, მამალი სულ დაახლოებით 51 სმ სიგრძისაა. თანამედროვე გაზომვები სანდო წყაროში არ დასტურდება.
ფრთის ქვედა მხარეს, ფრთისქვეშა უკანა ბუმბულსა და იღლიის ბუმბულზე, სუფთა თეთრია. ეს თეთრი ძირითადად ფრენისას ჩანს, მჯდომ მამალს კი თითქმის მთლიანად შავ ფრინველად დაინახავთ.
დედალი ნაცრისფერია, შავ-მურა და ჟანგისფერ-მურა წვრილი, მკვრივი ხაზებით. კუდი გრძელი და თითქმის სწორი აქვს, მამალივით ორად გაყოფილი არ არის.
ფერი
მამალი მბზინავი შავია, მწვანე ელვარებით, თვალს ზემოთ წითელი ქოჩრით და ფრთის ქვედა მხარეს თეთრი ბუმბულით. დედალი ნაცრისფერია, შავ-მურა და ჟანგისფერი წვრილი ხაზებით.
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
კავკასიური როჭო ტყის ზედა საზღვრის ფრინველია: მთის ტყისა და სუბალპური მდელოების გარდამავალ ზოლში ცხოვრობს. საქართველოში იგი უფრო ხშირად ციცაბო, დაქანებულ ჩრდილოეთ ფერდობებზე გვხვდება, სადაც დეკიანი და არყის ბუჩქნარია, 1300–3000 მ სიმაღლეზე. თამაშის ადგილებად კი სამხრეთისკენ, განსაკუთრებით სამხრეთ-დასავლეთისკენ მიქცეულ ბალახიან ფერდობებს ირჩევს, ტყის ზემოთ. ზამთარსა და გაზაფხულზე არყნარის პირს იყენებს. თივის სათიბები, საიდანაც პირუტყვი გამორიცხულია, მისი გამრავლებისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია. საქართველოში მისი გავრცელება მცხეთა-მთიანეთშია დადასტურებული, ყაზბეგის მხარეში. კობთან, 1970 მ სიმაღლეზე, 2018 წლის აპრილში ერთი ფრინველი დაფიქსირდა, ყაზბეგის ფრინველთა მნიშვნელოვან ადგილზე კი 1997–2002 წლებში 21 მამალი დაითვალეს. კახეთიდან, სამეგრელო-ზემო სვანეთიდან, რაჭიდან, აჭარიდან და სამცხე-ჯავახეთიდან მხოლოდ ერთეული დაკვირვებებია: იქ ნახეს, მაგრამ ეს მუდმივ გავრცელებას ჯერ არ ადასტურებს. 2004–2005 წლებში ფრინველები თამაშის ადგილებზე ლაგოდეხის ეროვნულ პარკსა და ერუშეთის მთიანეთშიც დაიჭირეს.
კავკასიური როჭოს გავრცელება საქართველოში მცხეთა-მთიანეთშია დადასტურებული. რეგიონები აღებულია საჯარო დაკვირვებების რეგიონული ცხრილიდან; რეგიონი გავრცელებად ითვლება მხოლოდ მაშინ, როცა მას საკმარისი ჩანაწერი აქვს.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- დადასტურებული რეგიონი
კავკასიური როჭო ძირითადად მცენარეულით იკვებება. ზამთარში არყის კვირტებსა და მტვრიან კატკინებს, ღვიის ნაყოფსა და წიწვებს, ტირიფის ყლორტებს, მოცვისა და დეკის ბუჩქებს და ასკილს ჭამს. გაზაფხულიდან შემოდგომამდე საკვები მრავალფეროვანი ხდება: ბალახების, ბუჩქებისა და სხვა მცენარეების კვირტები, ფოთლები და ნაყოფები, ასევე მწერები.
კავკასიური როჭო თამაშის ადგილებზე მრავლდება: მამლები ყოველ გაზაფხულზე ერთსა და იმავე ღია ადგილებზე, ტყის ზემოთ იკრიბებიან და დედლების წინაშე ქორწინების თამაშს მართავენ. საქართველოში გამრავლების სეზონი აპრილიდან ივნისამდე გრძელდება. XIX საუკუნის საველე ჩანაწერებით, მაის-ივნისის თამაშზე მამლების საქორწინო ძახილი არ ისმოდა, ფრენისას კი მამლის ფრთები შორიდან ისმის, სასიამოვნო სტვენის მსგავსად. დედალი ბუდეს მიწაზე იკეთებს. ზამთარში თოვლში სოროებს თხრის, სადაც ღამეს ატარებს და ცუდ ამინდს ელოდება. სეზონური გადაფრენა არ ახასიათებს: მთელი წელი მთებში რჩება.
საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში კავკასიური როჭო მოწყვლადია (VU): მცირე არეალისა და კლებადი ჰაბიტატის გამო. მსოფლიო მასშტაბით 2023 წლის შეფასებით საფრთხესთან ახლოსაა (NT), რიცხოვნობა სავარაუდოდ მცირდება. 2019 წლის შეფასებით, მსოფლიოში 28 000–58 000 ზრდასრული ფრინველია, ძველი შეფასებები კი უფრო დიდ რიცხვებს იძლეოდა. საქართველოში 2009 წლის შეფასებით 7500–15 800 მომღერალი მამალია, ანუ მსოფლიო პოპულაციის ნახევარზე მეტი, თუმცა ამ შეფასების მეთოდი აღწერილი არ არის. მას საფრთხეს უქმნის სუბალპური მდელოების ინტენსიური ძოვება, რომელიც მისი არეალის მდელოების დაახლოებით 40%-ს მოიცავს, ბუდეების გათელვა, მწყემსის ძაღლები, გზებისა და ტურისტული ინფრასტრუქტურის მშენებლობა და უკანონო ნადირობა. ნადირობით პოპულაციის დაახლოებით 1% იღუპება, და ამის უმეტესი ნაწილი საქართველოზე მოდის. პროგნოზით, კლიმატის ცვლილების გამო 2050 წლისთვის მისი არეალი 44%-ით შეიძლება შემცირდეს. სახეობა მთელ არეალში სრულად დაცულია.
გიორგი იანქოშვილი · Jean-Louis Carlo · mohetiale · Mathias D'haen · Zhou Zichen
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები კავკასიური როჭოსთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ, და მსოფლიოს ნებისმიერ ქვეყანაზე მეტად. 2009 წლის შეფასებით, საქართველოში 7500–15 800 მომღერალი მამალია, ანუ მსოფლიო პოპულაციის ნახევარზე მეტი. მისი გავრცელება მცხეთა-მთიანეთშია დადასტურებული, ყაზბეგის მხარეში. კახეთიდან, რაჭიდან და რამდენიმე სხვა რეგიონიდან მხოლოდ ერთეული დაკვირვებებია, თუმცა 2004–2005 წლებში ფრინველები ლაგოდეხსა და ერუშეთშიც დაიჭირეს. მთელი წელი აქ რჩება.
ტყის ზედა საზღვართან, 1300–3000 მ სიმაღლეზე. საქართველოში უფრო ხშირად ჩრდილოეთ ფერდობების დეკიანსა და არყის ბუჩქნარშია, თამაშის ადგილებად კი ტყის ზემოთ სამხრეთისკენ მიქცეულ ბალახიან ფერდობებს ირჩევს. ზამთარში არყნარის პირს და თოვლში გათხრილ სოროებს იყენებს.
მამალი მბზინავი შავია, თვალს ზემოთ წითელი ქოჩრით და გრძელი, ორად გაყოფილი, ბოლოში ქვემოთ მოხრილი კუდით. ფრთის ქვედა მხარე თეთრი აქვს, რაც ფრენისას ჩანს. დედალი ნაცრისფერი და წვრილად დაჭრელებულია, თითქმის სწორი კუდით. მამლის კუდი და წითელი ქოჩორი ყველაზე სანდო ნიშნებია.
გაზაფხულზე: საქართველოში გამრავლების სეზონი აპრილიდან ივნისამდეა. მამლები ყოველწლიურად ერთსა და იმავე ღია ადგილებზე, ტყის ზემოთ იკრიბებიან. ასეთი ადგილი თუ იცით, შორიდან დააკვირდით და ძაღლი თან ნუ წაიყვანეთ, რადგან შეწუხება მის გამრავლებას აზიანებს.
ძირითადად მცენარეულს. ზამთარში არყის კვირტებსა და კატკინებს, ღვიას, ტირიფის ყლორტებს, მოცვს, დეკასა და ასკილს ჭამს. გაზაფხულიდან შემოდგომამდე კვირტები, ფოთლები და ნაყოფები ემატება, ასევე მწერები.
დიახ. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში მოწყვლადია (VU), მსოფლიო მასშტაბით კი 2023 წლის შეფასებით საფრთხესთან ახლოსაა (NT). სახეობა მთელ არეალში სრულად დაცულია, თუმცა უკანონო ნადირობა ჯერ კიდევ არსებობს, და ნადირობით დაღუპული ფრინველების უმეტესობა საქართველოზე მოდის.
ყველაზე მეტად სუბალპური მდელოების გადაძოვება: პირუტყვი ბუდეებს თელავს, მწყემსის ძაღლები კი ფრინველებს კლავენ. საფრთხეა ასევე გზებისა და ტურისტული ინფრასტრუქტურის მშენებლობა, შეწუხება და უკანონო ნადირობა. პროგნოზით, კლიმატის ცვლილების გამო 2050 წლისთვის მისი არეალი 44%-ით შეიძლება შემცირდეს.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
