სომხეთი ცხოველთა წითელ წიგნს ანახლებს: სიაში შეიძლება ურარტუს მცურავი მოხვდეს

სომხეთის ცხოველთა წითელი წიგნი იმ სახეობების სიაა, რომლებსაც საფრთხე ემუქრება ან განსაკუთრებულ დაცვას საჭიროებს. ზოოლოგიისა და ჰიდროეკოლოგიის სამეცნიერო ცენტრმა მისი განახლების პროექტი უმაღლესი განათლებისა და მეცნიერების კომიტეტს წარუდგინა. აღასიანის სიტყვით, მიზანია წიგნი ახალი სამეცნიერო მონაცემებითა და IUCN-ის წითელი ნუსხის უახლესი კრიტერიუმებით გადაიხედოს.

მეცნიერები სამეცნიერო პუბლიკაციების, მონიტორინგის პროგრამებისა და არსებული მონაცემთა ბაზების ინფორმაციას შეაგროვებენ. ბიომრავალფეროვნებით მდიდარ ადგილებში საველე კვლევებსაც ჩაატარებენ: ნახავენ, სად გვხვდება სახეობები, რა მდგომარეობაშია პოპულაციები და რა ემუქრებათ. განსაკუთრებულ ყურადღებას ნაკლებად შესწავლილ და ენდემურ სახეობებს, პირველ რიგში უხერხემლოებს დაუთმობენ.

შედეგად GIS-ზე დაფუძნებული ერთიანი მონაცემთა ბაზა და გავრცელების რუკები უნდა შეიქმნას. თითოეულ სახეობას ეროვნულ სტატუსს შეუფასებენ. ცენტრი IUCN-ის გლობალურ წითელ ნუსხაში სომხეთის სახეობების შესატან რეკომენდაციებსაც მოამზადებს.

მოქმედი წიგნი 2007–2009 წლების მონაცემებსა და იმდროინდელ საველე კვლევებს ეყრდნობა. სომხეთის მთავრობამ ის 2010 წლის 29 იანვრის №71-ნ დადგენილებით დაამტკიცა, წიგნი კი იმავე წლის ნოემბერში გამოიცა. მასში 155 უხერხემლო და 153 ხერხემლიანი სახეობაა.

აღასიანის თქმით, წითელი წიგნი ათ წელიწადში ერთხელ მაინც უნდა განახლდეს. ახალ მონაცემებს ზოგჯერ სახეობის სტატუსის შეცვლაც შეუძლია. მაგალითად, მანული სომხეთში 1950-იანი წლების შემდეგ არ დაფიქსირებულა, აფთარი კი რეგიონში გადაშენებულად ითვლებოდა. ბოლო წლებში აფთრის არსებობაზე ახალი მონაცემები გამოჩნდა.

1980-იანი წლების წითელ წიგნებში მხოლოდ ხერხემლიანები შედიოდა. 2010 წლის გამოცემას უხერხემლოებიც, მათ შორის მწერები და მოლუსკები დაემატა. ობობასნაირები კი მასში საერთოდ არ არის, რადგან სპეციალისტები და საჭირო კვლევები არ იყო. აღასიანი ამბობს, რომ საჭიროების შემთხვევაში უცხოელ სპეციალისტებსაც მოიწვევენ.

აღასიანმა, რომელიც პროფესიით ჰერპეტოლოგია, მაგალითად ურარტუს მცურავი (Elaphe urartica) დაასახელა. ტაქსონომიურმა კვლევებმა გველების ჯგუფში, რომელსაც ადრე ოთხზოლიანი მცურავის სახელით იცნობდნენ, მეცნიერებისთვის ახალი სახეობის აღწერის საშუალება მისცა. მისი თქმით, ურარტუს მცურავი კავკასიის ენდემიკად ითვლება და ახალ წიგნში მისი შეტანა იგეგმება.

სახეობა 2019 წელს აღწერეს და Elaphe sauromates-ისგან გამოყვეს. აღწერის ტიპური ნიმუში თურქეთის აღმოსავლეთიდან, სიუფჰანის მთებიდანაა. სტატიაში გამოყენებული ნიმუშები და ფოტოები სომხეთიდან, აზერბაიჯანიდან, საქართველოდან და დაღესტნიდანაცაა.

ურარტუს მცურავი დიდი, ლაქებიანი, მაგრამ ადამიანისთვის უშხამო გველია, ჩვეულებრივ 80–120 სმ სიგრძის. საქართველოში საკმარისი ჩანაწერი მხოლოდ კახეთიდანაა: დედოფლისწყაროს, საგარეჯოს, ყვარლისა და ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტებიდან. 2019 წლის სტატიის ერთ-ერთი ფოტო დიდ შირაქშია გადაღებული.

საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში ურარტუს მცურავი არ შედის. ქვეყნის ამფიბიებისა და რეპტილიების 2026 წლის სიაში ის კანდიდატ სახეობადაა შეტანილი, ანუ სტატუსი ჯერ ბოლომდე დასაზუსტებელია. IUCN-ის 2025 წლის გლობალური შეფასებით, სახეობას გადაშენება ნაკლებად ემუქრება.

შორიდან ეს გველი გიურზას ჰგავს. თუ კახეთის მშრალ ველზე დიდ ლაქებიან გველს დაინახავთ, უსაფრთხო მანძილიდან დააკვირდით და ხელით ნუ შეეხებით. სხვა სახეობები საქართველოს გველების გვერდზეა.

ახალი მონაცემები სიიდან სახეობის ამოღებასაც შეიძლება ნიშნავდეს. აღასიანმა მაგალითად დიდი ჩიჩქანი (Phalacrocorax carbo) მოიყვანა. ადრე ეს ფრინველი იშვიათი იყო და ამიტომაც შეიტანეს წითელ წიგნში.

ახლა სევანის ტბაზე მისი პოპულაციები მნიშვნელოვნად გაიზარდა. აღასიანის თქმით, დღეს დიდმა ჩიჩქანმა თევზის მეურნეობას შეიძლება პრობლემებიც შეუქმნას. ზუსტი რიცხვები ცნობაში არ არის.

ცენტრის სპეციალისტები უკვე სწავლობენ წითელ წიგნში შეტანილ სახეობებს. ერთ-ერთი მათგანი წავია, რომელზეც მონაცემები შეაგროვეს. აღასიანის თქმით, WWF-Armenia გერმანიის განვითარების ბანკის დაფინანსებით ბიომრავალფეროვნებისა და დაცული ტერიტორიების დიდ პროგრამას ახორციელებს, რომლის ფარგლებშიც წითელი წიგნის განახლებაზე მუშაობაც იგეგმება.

წიგნის მოსამზადებლად წელიწადში დაახლოებით 80 მილიონი დრამია საჭირო: რუკებისთვის, მასალის შეგროვებისთვის, საველე კვლევებისა და ექსპედიციებისთვის. სახეობის წიგნში შეტანას შესაბამისი პროფესიული კომისია წყვეტს.

აღასიანი ამბობს, რომ სახეობის დაცვა მხოლოდ წითელ წიგნში შეტანა არ არის, მისი საცხოვრებელი გარემოც უნდა დაიცვან. ამჟამინდელი ანალიზით, სომხეთის ბიომრავალფეროვნების სახეობების დაახლოებით 60% ტერიტორიული დაცვის სისტემაშია მოქცეული. დაცული ტერიტორიები ქვეყნის დაახლოებით 13,1%-ს იკავებს. იგეგმება ჯერმუკისა და ტათევის ეროვნული პარკების შექმნაც.

დადასტურებულია: ცენტრმა წითელი წიგნის განახლების პროექტი წარადგინა. მოქმედი წიგნი 2010 წლისაა და 308 სახეობას მოიცავს. აღასიანის სიტყვით, ურარტუს მცურავის შეტანა იგეგმება, დიდი ჩიჩქანი კი შეიძლება სიიდან ამოვიდეს.

დადგენილი არ არის: დაამტკიცებენ თუ არა პროექტს; როდის დაიწყება სამუშაო; რა კატეგორიას მიიღებს ურარტუს მცურავი სომხეთში. საბოლოო გადაწყვეტილებას პროფესიული კომისია მიიღებს. თუ პროექტი დამტკიცდება, მუშაობა დაახლოებით ხუთ წელიწადს გაგრძელდება.