სამფეხა ლეოპარდი არენი: 250 კმ სომხეთიდან ალგეთამდე

ჩანაწერმა რამდენიმე ადამიანი გაიარა, სანამ ცხოველის ვინაობა გაირკვეოდა. Mongabay-ის მიხედვით, კადრი ჯერ თბილისის ზოოპარკის დირექტორმა, ზურაბ გურიელიძემ გაუგზავნა NACRES-ის თანადამფუძნებელს, ბეჟან ლორთქიფანიძეს. ჩანაწერს ველური ბუნების ეროვნული სააგენტოს თანამშრომელი, სერგო ტაბაღარიც ამოწმებდა. მან WWF Caucasus-ის ბიოლოგს, ვაჟა კოჭიაშვილს დაურეკა. კოჭიაშვილმა იკითხა, ჰქონდა თუ არა ლეოპარდს სამი ფეხი. ჰქონდა.

კითხვას საფუძველი ჰქონდა. არენი პირველად 2019 წლის გაზაფხულზე დააფიქსირეს სომხეთში, სოფელ არენთან, არფის დაცულ ლანდშაფტთან. მაშინ ოთხივე ფეხი ჰქონდა. იმავე წელს ის უკვე მარცხენა წინა ფეხის ქვედა ნაწილის გარეშე გადაიღეს. რეინჯერები ტრავმას ნაღმს მიაწერენ, თუმცა ზუსტი მიზეზი დადგენილი არ არის.

ლეოპარდებს ფოტოხაფანგის კადრებზე, როგორც წესი, ლაქების ინდივიდუალური ნახატით არჩევენ. არენს კი ისეთი ნიშანი აქვს, რომელიც კადრზე ლაქების შედარების გარეშეც ჩანს: დაკარგული კიდური. ამიტომ ერთი მოკლე კითხვა ალგეთის ცხოველის სომხეთში ცნობილ ინდივიდთან დასაკავშირებლად პირველი ნაბიჯი იყო.

2022 წელს არენი ჩანაწერებიდან გაქრა. 2024 წელს ის დაახლოებით 130 კილომეტრით ჩრდილოეთით, იჯევანის ტყეში გამოჩნდა. 2025 წლის სექტემბრისთვის, როცა ქვემო ქართლში მდებარე ალგეთს მიაღწია, სულ მცირე 250 კილომეტრი ჰქონდა გავლილი. რუკაზე მისი გზა სამი წერტილით იკითხება: არფა სამხრეთ სომხეთში, იჯევანი ჩრდილო-აღმოსავლეთ სომხეთში და ალგეთი საქართველოში.

სიტყვებს „სულ მცირე“ აქ მნიშვნელობა აქვს. ცნობილია მხოლოდ ის წერტილები, სადაც ცხოველი კამერებმა დააფიქსირა. რა გზით იარა მათ შორის და რამდენი ხანი დაჰყო თითოეულ მონაკვეთზე, უცნობია.

Mongabay-ისა და WWF Caucasus-ის მიხედვით, ალგეთის კადრი სპარსული ლეოპარდის (Panthera pardus tulliana) მხოლოდ მესამე დადასტურებული ჩანაწერია საქართველოში ბოლო 20 წლის განმავლობაში.

ლეოპარდს ქართულად ჯიქსაც უწოდებენ. სახეობა Panthera pardus IUCN-ის წითელ ნუსხაში მოწყვლადია (Vulnerable), ქვესახეობა P. p. tulliana კი 2023 წლის შეფასებით საფრთხის ქვეშ მყოფია (Endangered). საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში ჯიქი კრიტიკული საფრთხის ქვეშ მყოფია (CR) — ძალზე მცირე პოპულაციის გამო.

პირველი ამბავი ვაშლოვანს უკავშირდება. 2003 წელს იქ ლეოპარდის ნაკვალევი იპოვეს. ეს იყო მამალი, რომელსაც „ნოე“ დაარქვეს და რომელიც ფოტოხაფანგებზე 2009 წლამდე ფიქსირდებოდა. მეორე: 2021 და 2022 წლებში ფოტოხაფანგებმა ლეოპარდი თუშეთში დააფიქსირეს. მესამე არენია.

სამივე შემთხვევა ცალკეული ცხოველია. ეს ჩანაწერები არ ნიშნავს, რომ საქართველოში ლეოპარდის პოპულაცია აღდგა. ისინი აჩვენებს, რომ ცალკეული მოხეტიალე ინდივიდები საქართველოს ტერიტორიაზე დროდადრო ჩნდებიან. ნოე და არენი ორივე მამალია. IUCN-ის 2023 წლის შეფასებაც წერს, რომ კავკასიის პოპულაცია ჯერ სტაბილური არ არის: ფართოდ მოძრავი მამლები ჩნდებიან, მაგრამ დედლები და გამრავლების შემთხვევები არასაკმარისია. სახეობის პროფილი ატლასში: ჯიქი.

2026 წლის აპრილის ბოლოს ალგეთში კამერები მოხსნეს. მათ ირემი, ტახი, ფოცხვერი, ტყის კატა და მგელი დააფიქსირეს, არენის კვალი კი არ ჩანდა.

კამერაზე ჩანაწერის არარსებობა არ ამტკიცებს, რომ ცხოველი ტერიტორიიდან წავიდა. ის მხოლოდ იმას ნიშნავს, რომ იმ პერიოდში კამერების წინ არ გაუვლია. ამიტომ „კვალი დაიკარგა“ აქ ზუსტი ფორმულირებაა: არც მისი წასვლა და არც დარჩენა დადასტურებული არ არის.

ბეჟან ლორთქიფანიძე ვარაუდობს, რომ ლეოპარდი შესაძლოა თურქეთისკენ გაემართა. ეს ვარაუდია და არა დადგენილი ფაქტი. წყაროებში, რომლებსაც ეს სტატია ეყრდნობა, ალგეთის შემდეგ არენის ახალი ჩანაწერი არ არის.

მისი ამჟამინდელი ადგილსამყოფელი, ასაკი, წონა და ჯანმრთელობა უცნობია.

არენი გამონაკლისი არ არის. WWF-მა სომხეთში 2002 წლიდან 10 ლეოპარდი დააფიქსირა და მათგან სამს კიდური ჰქონდა დაკარგული.

Mongabay-ის მასალა სპარსული ლეოპარდის საფრთხეებს შორის მონადირეებსა და ნაღმებს ასახელებს. კიდურის დაკარგვის ორი ხშირად დასახელებული ახსნა ნაღმი და ხაფანგია. თუმცა ფოტოხაფანგის კადრი ტრავმის მიზეზს თავისთავად არ აჩვენებს. არენის შემთხვევაში რეინჯერების ვერსია ნაღმია, მაგრამ მიზეზი დადასტურებული არ არის. ამავე მიზეზით, სამ დაზიანებულ ცხოველს კონკრეტულ მიზეზს ცალ-ცალკე ვერ მივაწერთ.

ჩანაწერები ის კი აჩვენებს, რომ არენი 2019 წლის შემდეგ წლების განმავლობაში ცხოვრობდა ამ ტრავმით და მაინც ასეულობით კილომეტრი გაიარა.

არენის გზა ეკოლოგიური დერეფნების მნიშვნელობას აჩვენებს. ლეოპარდს დიდი ტერიტორია სჭირდება, საქართველოში კი მისი ჩანაწერები ცალკეულ დაცულ ტერიტორიებზეა: ვაშლოვანში, თუშეთსა და ალგეთში. არენის მსგავსი მოგზაურობა ერთ დაცულ ტერიტორიაში არ ეტევა და ორ ქვეყანას მოიცავს.

დერეფანი აქ ნიშნავს შესაფერისი ჰაბიტატის უწყვეტ ზოლს, რომლითაც ცხოველი ერთი ადგილიდან მეორეში გადადის. სადაც ასეთი ზოლები შენარჩუნებულია, მოხეტიალე ინდივიდებს მეზობელი პოპულაციებიდან შემოსვლა შეუძლიათ. სადაც ისინი წყდება, დაცული ტერიტორიები ერთმანეთისგან იზოლირებული რჩება.

ასეთი ცხოველის თვალყურის დევნა რესურსს მოითხოვს. Mongabay-ის მიხედვით, NACRES ამჟამად მხოლოდ სამი მუდმივი თანამშრომლით მუშაობს. არენის სპეციალური მონიტორინგის პროგრამა არ არსებობს; ლორთქიფანიძის სიტყვით, ეს მხოლოდ „კეთილი ნებით“ ხდება.

IUCN-ის 2023 წლის შეფასებით, სპარსული ლეოპარდის 750–1 044 ინდივიდი დარჩა, მათ შორის 450–626 ზრდასრული, და რიცხოვნობა კლებულობს. ასეთი მცირერიცხოვანი ქვესახეობისთვის თითოეული მოხეტიალე ცხოველის გზა ღირებული ინფორმაციაა. საქართველოს სხვა ძუძუმწოვრები ატლასში ცალკე გვერდზეა თავმოყრილი.

დადასტურებულია: 2025 წლის სექტემბერში ალგეთის ეროვნულ პარკში ლეოპარდი დაფიქსირდა. Mongabay და WWF Caucasus მას არენად მიიჩნევენ — ცხოველად, რომელსაც სომხეთში 2019 წლიდან იცნობენ და რომელსაც წინა კიდურის ნაწილი აკლია. ველური ბუნების ეროვნული სააგენტოს 2025 წლის 17 სექტემბრის ცნობაში ცხოველი სახელით არ არის დასახელებული. 2026 წლის აპრილის ბოლოს მოხსნილ კამერებზე არენი აღარ ჩანდა.

დადგენილი არ არის: კიდურის დაკარგვის ზუსტი მიზეზი; გზა, რომელიც არენმა ჩანაწერებს შორის გაიარა; სად არის ის ახლა და მართლა მიემართება თუ არა თურქეთისკენ. ასევე უცნობია, ჰყავს თუ არა არენს საქართველოში ან მეზობელ ტერიტორიებზე სხვა ლეოპარდთან შეხვედრის შანსი — ამის შესახებ წყაროებში მონაცემი არ არის.

2026 წლის 22 ივლისს სომხეთის გარემოს დაცვის მინისტრმა ხოსროვის ნაკრძალში ფოტოხაფანგით დაფიქსირებული ლეოპარდის ვიდეო გაავრცელა. ინდივიდის ვინაობა არ დაკონკრეტებულა, ამიტომ ეს ჩანაწერი არენს არ უნდა მივაწეროთ. ის სომხეთში ლეოპარდის არსებობის კიდევ ერთი დადასტურებაა და არა ცნობა არენის ადგილსამყოფლის შესახებ.