პარლამენტმა რიონზე ზუთხისთვის 554-ჰექტრიანი ტერიტორია დაამტკიცა

კანონპროექტი მთავრობის ინიციატივაა. პარლამენტს ის გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის მინისტრის მოადგილემ ზურაბ ეზუგბაიამ წარუდგინა. 27 მაისს საკითხი კომიტეტმა განიხილა და პარლამენტმა იმავე დღეს, დაჩქარებული წესით, პირველი მოსმენით მიიღო. 28 მაისს კანონი მესამე მოსმენით 74 ხმით დამტკიცდა.

პარლამენტის ქართულენოვან ცნობებში ახალ ერთეულს „რიონის აღკვეთილი“ ჰქვია. ის სამტრედიის მუნიციპალიტეტში (იმერეთი) მდებარეობს, 554 ჰექტარს ფარავს და მოიცავს რიონის იმ მონაკვეთს, სადაც ზუთხისებრები ქვირითობენ.

ცვლილებები სხვა საკითხებსაც ეხება. ახლდება კოლხეთის ეროვნული პარკისა და მისი საზღვაო ნაწილის საზღვრები, დგინდება რიონის აღკვეთილისა და კოლხეთის მრავალმხრივი გამოყენების ტერიტორიის გეოგრაფიული კოორდინატები. კანონი განსაზღვრავს, რა საქმიანობაა დაშვებული ამ ტერიტორიებზე: სამეცნიერო კვლევა, მონიტორინგი, აღდგენითი ღონისძიებები და შეზღუდული სატრანსპორტო გადაადგილება. ასევე დგინდება თევზჭერისა და წყალმცურავი საშუალებების გამოყენების სპეციალური წესები. ამ წესების დეტალები პარლამენტის ცნობებში მოცემული არ არის.

რიონი დასავლეთ საქართველოს უდიდესი მდინარეა, მისი სიგრძე 327 კილომეტრია. ის შავი ზღვის აღმოსავლეთ ნაწილის ერთ-ერთი მთავარი შენაკადია და ერთ-ერთი ყველაზე მოკლე მდინარე, სადაც ზუთხი ქვირითობს. ისტორიულად საქართველოში ზუთხისებრთა 5–7 სახეობა იყო ცნობილი. თამარ ბერიძის სადოქტორო ნაშრომი, რომელიც ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში 2023 წელს დაიცვა, საქართველოს ზუთხისებრთა მრავალფეროვნების გლობალურ ცხელ წერტილს უწოდებს.

ზუთხისებრები ცხოველთა ერთ-ერთი ყველაზე საფრთხეში მყოფი ჯგუფია. Conservation Genetics-ში 2022 წელს გამოქვეყნებული სტატიის თანახმად, რიონსა და შავი ზღვის აღმოსავლეთ ნაწილში გავრცელებული ზუთხის ყველა სახეობა IUCN-ის წითელ ნუსხაში კრიტიკულად საფრთხეში მყოფად (CR) არის შეფასებული, ზოგი კი ადგილობრივად გადაშენებულია. რიონისთვის ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ჯარღალას გამო (იხ. ქვემოთ).

სტატუსი ქვემოთ ბერიძის ნაშრომს (2023) ეყრდნობა, სადაც სახეობები გენეტიკური მარკერებით დადგინდა. ქვირითობის მტკიცებულებაა იუვენილური ინდივიდების აღმოჩენა.

რუსული ზუთხი (Acipenser gueldenstaedtii): ქვირითობს რიონში; იუვენილები მდინარეშიც და შესართავთანაც ნაპოვნია. ყველაზე მრავალრიცხოვანი სახეობაა.

ტარაღანა (Acipenser stellatus): ქვირითობს რიონში, იუვენილები ნაპოვნია, თუმცა გაცილებით იშვიათია. დაფიქსირდა მისი ბუნებრივი ჰიბრიდები რუსულ ზუთხთან.

ჯარღალა (Acipenser nudiventris): ქვირითობს რიონში და მხოლოდ მდინარეში აღმოაჩინეს. დაფიქსირებული ინდივიდების სიგრძე 10-დან 75 სმ-მდე იყო.

სვია (Huso huso): შემორჩენილია საქართველოს შავი ზღვის აკვატორიაში, მაგრამ მხოლოდ ზრდასრული ინდივიდები აღმოაჩინეს, იუვენილები კი არ დაფიქსირებულა. ქვირითობს თუ არა ის ჯერ კიდევ საქართველოს მდინარეებში, უცნობია.

ციმბირული ზუთხი (Acipenser baerii): არაადგილობრივი სახეობაა. სამი ინდივიდი ნაპოვნია რიონში და შავი ზღვის სანაპიროზე, გრიგოლეთთან.

იმავე მარკერებით ვერ გამოვლინდა Acipenser sturio, Acipenser persicus colchicus და Acipenser colchicus.

ჯარღალა IUCN-ის წითელ ნუსხაში კრიტიკულად საფრთხეში მყოფი სახეობაა. XX საუკუნეში ის არალის, აზოვისა და შავ ზღვებში გაქრა, კასპიის ზღვაშიც თითქმის აღარ გვხვდება. შავი ზღვის აუზში ის რეგიონულად გადაშენებულად ითვლებოდა, საქართველოში კი სამი ათწლეულის განმავლობაში არ დაფიქსირებულა.

2020–2022 წლებში რიონში ჯარღალას 22 დაკვირვება შეგროვდა, მათ შორის 9 გენეტიკური ნიმუში, რომლებიც ფარფლის პატარა ნაჭრიდან აიღეს. ცხრავე ნიმუშს ერთი და იგივე მიტოქონდრიული ჰაპლოტიპი აქვს. ის GenBank-ში არსებული ჯარღალას ყველა ჰაპლოტიპისგან განსხვავდება: კასპიის ზღვის ჰაპლოტიპისგან ორი, მდინარე ილის (ბალხაშის აუზი) ჰაპლოტიპისგან კი შვიდი ნუკლეოტიდით. ჰიბრიდიზაციის ნიშნები ნიმუშებში არ აღმოჩნდა.

ბერიძის ნაშრომის მიხედვით, რიონის ჰაპლოტიპი ჯარღალას ცნობილი კომერციული ჰაპლოტიპებისგანაც განსხვავდება. ესე იგი, შესწავლილი თევზები არც კრასნოდარის ზუთხის გენოფონდის კონსერვაციის ცენტრიდან არის და არც ფერმიდან. Diversity-ში 2022 წელს გამოქვეყნებული სტატია მათ შავი ზღვის ძველი პოპულაციის ნაშთად მიიჩნევს. სადოქტორო ნაშრომი კი ასკვნის, რომ რიონის პოპულაცია, სავარაუდოდ, ჯარღალას ბოლო შემორჩენილი ველური პოპულაციაა მსოფლიოში.

ჰესები. ვარციხის ჰესების კასკადის აშენების შემდეგ (1968–1987) რიონის შუა წელში ზუთხის ქვირითობისთვის ვარგისი მონაკვეთი დაახლოებით 57 კილომეტრიდან 9 კილომეტრამდე შემცირდა. ეს ყოფილი სიგრძის დაახლოებით 16%-ია. ნაშრომი ზეწოლის სხვა ფაქტორებსაც ასახელებს: ბრაკონიერობას, ხრეშის მოპოვებას და დაბინძურებას.

ჰიბრიდიზაცია. 2018–2020 წლებში შეგროვებულ 94 ნიმუშს შორის ოთხი იუვენილი რუსული ზუთხისა და ტარაღანას ჰიბრიდი აღმოჩნდა. ეს რიონში ბუნებრივი ჰიბრიდიზაციის პირველი მტკიცებულება იყო. ასეთ ჰიბრიდს აკვაკულტურაში არ იყენებენ და რეგიონში ტარაღანას საშენი მეურნეობა არ არის, ამიტომ ფერმიდან გაქცევა გამოირიცხა. ავტორები ვარაუდობენ, რომ ტარაღანას დაბალი სიმჭიდროვის გამო მას უჭირს საკუთარი სახეობის პარტნიორის პოვნა. სადოქტორო ნაშრომში ასეთი ჰიბრიდი ექვსია და ყველას დედა რუსული ზუთხია.

ინვაზიური ციმბირული ზუთხი. სამი ინდივიდიდან (ორი იუვენილი და ერთი ზრდასრული) ზრდასრული, 90 სმ სიგრძის მამალი, 2020 წლის აგვისტოში სამტრედიასთან, ზუთხის სავარაუდო ქვირითობის ადგილის ახლოს აღმოაჩინეს. ეს სამრეწველო სახეობაა და შესაძლოა აკვაკულტურიდან გაქცეული ან გაშვებული იყოს. ნაშრომი მას ადგილობრივი ზუთხისთვის შესაძლო საფრთხედ მიიჩნევს.

უკანონო ვაჭრობა. საქართველოს თევზის ბაზრებსა და ფერმებში (2016–2020) აღებულ ნიმუშებში ოთხი სახეობა გამოვლინდა: რუსული ზუთხი, ტარაღანა, სვია და სტერლეტი (Acipenser ruthenus). თითქმის 92% რუსული ზუთხი იყო. გენეტიკურმა მარკერებმა ველური და ფერმის რუსული ზუთხი ერთმანეთისგან განასხვავა და აჩვენა, რომ საქართველოს თევზის ბაზრებზე, განსაკუთრებით დასავლეთ საქართველოს სანაპირო ბაზრებზე, ველური გენოტიპის ზუთხი იყიდებოდა. ნაშრომის თანახმად, ასეთი ვაჭრობა უკანონოა.

კატეგორია. ქართულ ცნობებში ტერიტორია „რიონის აღკვეთილად“ მოიხსენიება. პარლამენტის ინგლისურენოვან ცნობებში კი პირველი მოსმენისას Rioni Managed Reserve-ად, მესამე მოსმენისას კი Rioni Strict Nature Reserve-ად. ეს სხვადასხვა კატეგორიაა. საბოლოო კატეგორიას კანონის ოფიციალური ტექსტი ადგენს matsne.gov.ge-ზე, რომელიც ჯერ არ გადაგვიმოწმებია.

განხორციელება. ჩვენ არ გვაქვს ინფორმაცია, იმართება ან დაცულია თუ არა ტერიტორია უკვე ადგილზე. უცნობია თევზჭერისა და წყალმცურავი საშუალებების წესების დეტალებიც.

მეცნიერება. აქ გამოყენებულ წყაროებში რიონის ზუთხის რიცხოვნობის შეფასება არ არის. უცნობია, ქვირითობს თუ არა სვია საქართველოში. დაკარგული მონაკვეთის შეფასებები განსხვავდება: ნაშრომი ასევე იმოწმებს შემცირებას დაახლოებით 90-დან 9 კილომეტრამდე. „ბოლო ველური პოპულაცია“ ავტორების ფრთხილი დასკვნაა; ყაზახეთში, მდინარე ილიში, არალის წარმოშობის შეყვანილი პოპულაცია ცხოვრობს. ბაზრების კვლევა ნაშრომის წარდგენისას ჯერ კიდევ მომზადების პროცესში მყოფი ხელნაწერი იყო.

ზუთხისებრები ამ ატლასში არ არის. სხვა ჩანაწერები იხილეთ სიახლეებში.