კასპიური გეკონი ქუთაისში: ძველ ქალაქში მყარი პოპულაცია აღწერეს

2022 წლის 14 სექტემბერს, ღამის 2:37-ზე, წვიმაში, თამარ მეფის ქუჩაზე ძველი საცხოვრებელი სახლის ფასადზე კასპიური გეკონი (Tenuidactylus caspius) შემთხვევით შენიშნეს. ეს ქუთაისში სახეობის პირველი ცნობილი ჩანაწერია.

შემდეგ ხარკოვის ვ. კარაზინის სახელობის ეროვნული უნივერსიტეტის მკვლევარმა, ქსენია პრონძინსკამ, 2022 წლის 15 სექტემბრიდან 2023 წლის 22 მაისამდე იმერეთში, ქუთაისის ძველ ქალაქში, თორმეტი საღამოს აღრიცხვა ჩაატარა. ძებნას მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ნახევარ საათში იწყებდა და ღამის ათამდე ამთავრებდა. შედეგები 2025 წლის 30 ივნისს ჟურნალ Herpetology Notes-ში გამოქვეყნდა.

ყველა გეკონი რიონის მარცხენა ნაპირზე, ისტორიულ უბნებში ნახეს. მათი გავრცელების არეალი ჩრდილოეთითა და დასავლეთით რიონით, სამხრეთით ქუთაისი I-ის რკინიგზის სადგურით, აღმოსავლეთით კი 26 მაისის ქუჩით შემოიფარგლება. ყველაზე მეტი გეკონი წერეთლის, შანიძისა და ლომონოსოვის ქუჩებს შორის ეზოში იყო.

მარჯვენა ნაპირზე, მათ შორის ბაგრატის ტაძრის მიმდებარე ძველ საცხოვრებელ კვარტლებში, გეკონები რამდენჯერმე ეძებეს, მაგრამ ვერ იპოვეს. ანუ ამ ეტაპზე პოპულაცია ქალაქის ერთ ნაწილშია.

გეკონები ძველ ქვისა და აგურის სახლებში და მიტოვებულ შენობებში ცხოვრობენ, ნაპრალებსა და ბზარებში იმალებიან. მაგრამ ახლად შეკეთებულ, შელესილ შენობებზეც ნახეს. ბევრი წყალსადინარი მილებისა და კედელზე მიმაგრებული მრიცხველების ყუთების უკან იმალებოდა. ზრდასრულები უფრო მაღლა სხდებოდნენ, ახალგაზრდები კი დაბლა. ზოგი ნათურასთან ახლოს იყო, მაგრამ უმეტესობა ბნელ ადგილებში ნახეს.

იმავე კედლებზე დღისით აქტიური აჭარული ხვლიკი (Darevskia mixta) ცხოვრობს, მაგრამ ორ სახეობას შორის ურთიერთქმედება არ დაფიქსირებულა. მიდამოებში მაწანწალა კატებიც ბევრია, თუმცა გეკონზე ნადირობა არ უნახავთ. ხვლიკისგან განსხვავებით, გეკონი დეკემბრის შუა რიცხვებიდან თებერვლის ბოლომდე არააქტიურია. იანვრის თბილ დღეებში ახალგაზრდა გეკონები ორჯერ მაინც ნახეს.

აღრიცხვის განმავლობაში ფოტოებით 129 ჩანაწერი შეგროვდა. ავტორი ცდილობდა, თითოეული ჩანაწერი სხვადასხვა ინდივიდი ყოფილიყო, მაგრამ წერს, რომ ზოგი გეკონი შეიძლება სხვადასხვა დღეს ორჯერ გადაიღეს. 72 ჩანაწერი ახალგაზრდა გეკონებს ეკუთვნოდა, ანუ ნახევარზე მეტი. გეკონების 72%-ს თავდაპირველი კუდი ჰქონდა. 38 გეკონი გაზომეს: სხეულის სიგრძე, კუდის გარეშე, 25-დან 68 მილიმეტრამდე იყო.

ავტორის დასკვნით, გეკონები ქუთაისში სულ მცირე რამდენიმე წლის წინ უნდა მოხვედრილიყვნენ. ბევრი ახალგაზრდა და მტაცებლის მცირე წნეხი იმაზე მიუთითებს, რომ პოპულაცია კარგად მრავლდება და შეიძლება ქალაქში უფრო ფართოდ გავრცელდეს. სტატიაში წერია, რომ კასპიურ გეკონს ინვაზიურ სახეობად ქცევის მაღალი პოტენციალი აქვს, ამიტომ საჭიროა მისი რიცხოვნობისა და ადგილობრივ ფაუნასთან ურთიერთობის მონიტორინგი, ასევე ძებნა დასავლეთ საქართველოს სხვა ადგილებში.

კასპიური გეკონი საქართველოში ერთადერთი გეკოს სახეობაა. Tarkhnishvili et al. 2026-ის ჩამონათვალში ის საქართველოს დადასტურებული სახეობაა, ატლასის პროფილის მიხედვით კი ბუნებრივად მხოლოდ ქვეყნის უკიდურეს სამხრეთ-აღმოსავლეთში, სამუხის ველსა და დედოფლისწყაროს მხარეში გვხვდება. ქალაქებში მცხოვრები ჯგუფები ამ ბუნებრივი არეალისგან ცალკეა.

ქუთაისის სტატია ამ ქალაქურ ისტორიასაც იხსენებს. თბილისის ცენტრიდან გეკონი 1956 წელს აღწერეს. მაშინ ვარაუდობდნენ, რომ შემთხვევით აღმოსავლეთ აზერბაიჯანიდან ჩამოიყვანეს. ათწლეულების განმავლობაში ის მხოლოდ თბილისში ფიქსირდებოდა, XXI საუკუნის დასაწყისიდან კი რუსთავიდან, თელავიდან, გორიდან და ახმეტის მუნიციპალიტეტის სოფელ შახვეტილადანაც გავრცელდა ცნობები. 2001 წელს გეკონი სოხუმშიც აღმოაჩინეს, სადაც ის ბუნებრივ არეალზე გაცილებით ნოტიო კლიმატს შეეგუა.

რატომ ძლებს გეკონი ქალაქში? ავტორი წერს, რომ ქალაქები ზოგადად გარეუბნებზე თბილია, ზამთარში კი სახლებიც თბება. ამიტომ ხვლიკები ქალაქში ისეთ ადგილებშიც ძლებენ, სადაც ბუნებრივ პირობებში ვერ იცოცხლებდნენ.

კასპიური გეკონი ადამიანისთვის უვნებელია და მისი მოკვლა საჭირო არ არის. სხვა ხვლიკებისგან ვერტიკალური გუგით და გაფართოებული თითებით გაარჩევთ. ის ძირითადად ღამით, შენობების კედლებზე ჩანს.

ქუთაისის სტატია დასავლეთ საქართველოში გეკონის ძებნის აუცილებლობაზეც წერს. თუ ქუთაისის ძველი ქალაქის გარეთ ან დასავლეთ საქართველოს სხვა ქალაქში ნახავთ, ადგილისა და თარიღის მითითებით გადაღებული ფოტო მისი გავრცელების გაგებაში დაგვეხმარება. სხვა ამბები კი სიახლეებშია.