საქართველოს მღვიმეებში ხმელეთის კიბოსნაირების ახალი გვარი და ორი ახალი სახეობა აღწერეს

ქვის ქვეშ ნანახი ხმელეთის თანაბარფეხიანები, იგივე ხმელეთის ისოპოდები, ბევრს ახსოვს. ეს კიბოსნაირებია, რომლებმაც წყალი მიატოვეს და ხმელეთზე ცხოვრობენ. ზოგმა მათგანმა უფრო შორსაც გადაინაცვლა, მღვიმის სიბნელეში.

ახალი ნაშრომი სწორედ ასეთ ცხოველებს ეხება. Trichoniscidae-ს ოჯახის Haplophthalminae-ს ქვეოჯახის ხუთივე სახეობა, რომელიც საქართველოს მღვიმეებშია ნაპოვნი, ტროგლობიონტია. ესე იგი, მხოლოდ მიწისქვეშეთში ცხოვრობს. სხეული უფეროა, თვალები საერთოდ არ აქვთ, სიგრძე კი 5 მილიმეტრსაც არ აღწევს.

ნაშრომის ავტორები არიან სტეფანო ტაიტი (Stefano Taiti) იტალიის ეროვნული კვლევითი საბჭოს ხმელეთის ეკოსისტემების ინსტიტუტიდან და ლადო შავაძე, ეთერ მაღრაძე და შალვა ბარჯაძე ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ზოოლოგიის ინსტიტუტიდან. ეგზემპლარები 2017–2023 წლებში დასავლეთ საქართველოს 19 მღვიმეში შეგროვდა.

ახალი გვარის ერთადერთი სახეობაა Imeretioniscus tricostatus. ის ზემო იმერეთის პლატოზე, ჭიათურის მუნიციპალიტეტში, ორ მღვიმეშია ნაპოვნი: სადათვიაკლდესა და შვილობისაში. ეს მღვიმეები მდინარე ყვირილის სხვადასხვა ნაპირზეა, ერთმანეთისგან დაახლოებით 12 კილომეტრში. ტიპური ეგზემპლარი, მამრი, სადათვიაკლდეში 2023 წლის 11 აგვისტოს ლადო შავაძემ შეაგროვა.

მამრი 4 მმ-მდეა, მდედრი 3,5 მმ-მდე. გვარის სახელი იმერეთისგან მოდის, სახეობისა კი ლათინური tricostatus-ისგან, „სამქედიანი“. სხეულის თითო რგოლს ზურგზე სამი მსხვილი ქედი აქვს: ერთი შუაში და ორი გვერდებზე.

ავტორების თქმით, ეს ნიშანი მას Haplophthalminae-ს ყველა სხვა გვარისგან მკაფიოდ განასხვავებს. შუა ხაზზე ბორცვი მხოლოდ ერთ გვარს, იტალიურ Sanfilippia-ს აქვს. ის ერთადერთი სახეობითაა ცნობილი ლიგურიის ორი მღვიმიდან, ჩრდილო-დასავლეთ იტალიაში. მას რგოლზე მხოლოდ ერთი ბორცვი აქვს და არა სამი ქედი.

მეორე ახალი სახეობა, Colchidoniscus fissus, უკვე ცნობილ გვარს ეკუთვნის. სამეგრელოში, ჩხოროწყუს მუნიციპალიტეტში, სამ მღვიმეშია ნაპოვნი. ესენია აბანოს და გარახის მღვიმეები ოდიშის ვაკეზე და შურუბუმუს მღვიმე მიგარიის კარსტულ მასივზე. ტიპური ეგზემპლარი აბანოს მღვიმეში 2020 წლის 25 სექტემბერს შეგროვდა.

მამრი 3 მმ-მდეა, მდედრი 4 მმ-მდე. ლათინური fissus „გაპობილს“ ნიშნავს. მესამე მუცლის რგოლზე მსხვილი ბორცვი აქვს, რომლის წვერიც ორადაა გაყოფილი. ამით და მამრის ფეხების აგებულებით განსხვავდება ახლო ნათესავისგან, Colchidoniscus kutaissianus-ისგან.

ქართული მღვიმეების ეს კიბოსნაირები პირველად 1974 წელს აღწერეს. მაშინ Colchidoniscus kutaissianus ორ ქვესახეობად გაიყო. მოთენას მღვიმის ახალმა მასალამ აჩვენა, რომ ისინი ერთმანეთისგან საკმარისად განსხვავდება. ამიტომ ავტორებმა მოთენას ფორმა ცალკე სახეობად აღიარეს: Colchidoniscus motenae.

C. motenae უფრო განიერი სხეულით, თავის ბორცვების ზომითა და ბოლო რგოლზე ერთმანეთთან ახლოს მდგარი ქედებით განსხვავდება. ის მხოლოდ მოთენას მღვიმიდანაა ცნობილი, ასხის კარსტულ მასივზე, მარტვილის მუნიციპალიტეტში.

ყველაზე ფართოდ Colchidoniscus kutaissianus არის გავრცელებული. ის დასავლეთ საქართველოს ენდემია და ნაპოვნია სათაფლია-წყალტუბოს კარსტული მასივის ბევრ მღვიმეში, მათ შორის პრომეთეს, საწურბლიასა და სოლკოტაში. სხვა ჩანაწერები ხონიდან, ჩხოროწყუდან და რაჭა-ლეჩხუმის ხვამლის მასივის ვერძისთავა II-ის მღვიმიდანაა.

დანარჩენი სახეობების სამყარო ბევრად პატარაა. Mingrelloniscus inchhuricus მხოლოდ მარტვილის ინჩხურის მღვიმიდანაა ცნობილი, C. motenae მხოლოდ მოთენადან. Imeretioniscus tricostatus ორ მღვიმეშია ნაპოვნი, C. fissus სამში. ნაშრომში ხუთივე სახეობის სარკვევიცაა, რომლითაც ეგზემპლარის ნიშნებით სახეობას ადგენენ.

ტიპური ეგზემპლარები ფლორენციის უნივერსიტეტის ბუნების ისტორიის მუზეუმშია დაცული, დანარჩენი მასალის ნაწილი კი ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ზოოლოგიის ინსტიტუტში.

ავტორები თავადვე აღნიშნავენ ერთ ღია კითხვას. Colchidoniscus-ის ზურგის ნიშნები ძალიან ჰგავს იტალიის, შვეიცარიის, ავსტრიისა და ჩრდილოეთ ბალკანეთის ორი გვარისას. გვარის დამოუკიდებლობის დასადასტურებლად მათი შედარება, მათ შორის გენეტიკური, მნიშვნელოვანი იქნება.

ერთი რამ კი უკვე ცხადია: ხუთიდან ორი სახეობა მხოლოდ ერთი მღვიმიდანაა ცნობილი, კიდევ ორი ორი-სამი მღვიმიდან. თუ დასავლეთ საქართველოს მღვიმეში მოხვდებით, ფრთხილად იარეთ: ფეხქვეშ შეიძლება ისეთი ცხოველი იყოს, რომელიც მეცნიერებისთვის მხოლოდ ამ ერთი ადგილიდანაა ცნობილი.