კასპიური გეკონი სომხეთში: რვა ქალაქი და ყველაზე ჩრდილოეთის ჩანაწერი იჯევანიდან

კასპიური გეკონი (Tenuidactylus caspius) სომხეთში ერთადერთი ცნობილი გეკონია და, როგორც წესი, შემოყვანილ სახეობად მიიჩნევა. 2011 წლის მონაცემებით, ქვეყანაში მხოლოდ რამდენიმე ადგილიდან იყო ცნობილი: ერევნიდან, არმავირიდან და მეღრიდან. მისი გავრცელება დანაწევრებული ჩანდა და ძირითადად ადამიანის შეცვლილ გარემოს უკავშირდებოდა.

ახალი სტატიის ავტორებმა გეკონი სომხეთის რვა დასახლებაში დააფიქსირეს: ერევანში, მასისში, არტაშატში, ვედიში, არმავირში, იჯევანში, მეღრიში და აგარაკში. მასისი, არტაშატი, ვედი, იჯევანი და აგარაკი სახეობისთვის ახალი ადგილებია, არმავირში კი ის ახალმა ფოტომ კვლავ დაადასტურა. თითქმის ყველა ჩანაწერი 1100 მეტრზე დაბლაა, 600-დან 1100 მეტრამდე.

სტატია Herpetology Notes-ში 2026 წლის 3 ივლისს გამოქვეყნდა (ტ. 19, გვ. 471–475). ავტორები არიან ქსენია პრონძინსკა ხარკოვის ვ. კარაზინის სახელობის ეროვნული უნივერსიტეტიდან, ანა იარგინა ერევნიდან და ერიკ ბეკნაზარიანი იჯევანიდან. პრონძინსკა 2025 წელს ქუთაისის კასპიური გეკონის სტატიის ავტორიცაა.

აღრიცხვა 2023–2025 წლებში ჩატარდა. ავტორები ძირითადად დაბლობის ქალაქებს ამოწმებდნენ, განსაკუთრებით არარატის პროვინციაში, სადაც ჰავა და გარემო სახეობისთვის შესაფერისად ჩათვალეს. გეკონებს საღამოობით, ფანრებით ეძებდნენ კედლებზე, შენობებსა და სხვა ნაგებობებზე. ძებნა მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ნახევარ საათში იწყებოდა და 1–2 საათი გრძელდებოდა.

გეკონები არ დაუჭერიათ და ხელში არ აუყვანიათ: ყველა ჩანაწერი ადგილზე გადაღებული ფოტოა. ამას დაემატა iNaturalist-ისა და ბუნების მოყვარულთა სოციალური ჯგუფების ფოტოები. ავტორებმა ისინი ფოტოებით და, შესაძლებლობის შემთხვევაში, დამკვირვებლებთან საუბრით გადაამოწმეს, სადავო ჩანაწერები კი არ ჩათვალეს.

იჯევანის ჩანაწერი სომხეთში კასპიური გეკონის ყველაზე ჩრდილოეთის და გეოგრაფიულად ყველაზე იზოლირებული ადგილია. ტავუშის პროვინციიდან სახეობა პირველად აღირიცხა. ეს პროვინცია საქართველოს ესაზღვრება.

ყველაფერი 2024 წლის 26 ივნისს ნაპოვნი მკვდარი გეკონით დაიწყო. იმავე წლის 28 სექტემბერს ცოცხალი ახალგაზრდა გეკონი ნახეს, 2025 წლის ივლისში კი კიდევ ორი. ავტორების დასკვნით, განმეორებითი დაკვირვებები ადასტურებს, რომ გეკონები ქალაქის ცენტრში, დაახლოებით 670 მეტრზე, წლიდან წლამდე რჩებიან.

მეღრიში, სომხეთის უკიდურეს სამხრეთში, გეკონი მთელ ქალაქშია გავრცელებული. ის ბევრ წერტილში და სხვადასხვა ტიპის ქალაქურ გარემოში ნახეს, ანუ ძველად ცნობილი ადგილებით არ შემოიფარგლება. 2023–2025 წლებში სამ ვიზიტზე 50-ზე მეტი გეკონი დაითვალეს.

ყველაზე მოულოდნელი დაკვირვება 2024 წლის თებერვალს ეკუთვნის: ორი გეკონი ღამით აქტიური იყო. ავტორები ამას იმის ნიშნად მიიჩნევენ, რომ ამ რეგიონში გეკონები ზამთარშიც ზოგჯერ აქტიურობენ. მეღრის მახლობლად, აგარაკში, ქალაქის პარკსა და ცენტრში რვა გეკონი აღრიცხეს. ეს ახალი ადგილია და აჩვენებს, რომ რეგიონში სახეობა რამდენიმე დასახლებაში ცხოვრობს.

ერევანში გეკონი ხშირად აღირიცხა, ასზე მეტი ჩანაწერით. უმეტესობა ქალაქის სამხრეთ, უფრო დაბალ უბნებშია, სადაც გეკონები შენობებზეც და ბუნებრივ კლდეებზეც ცხოვრობენ. არარატის ველზე ის არტაშატის ცენტრში, საცხოვრებელ უბნებსა და რკინიგზის სადგურზე ნახეს, ასევე მასისისა და ვედის ცენტრში. ყველა ადგილას გეკონი ადამიანის ნაშენ ნაგებობებთანაა დაკავშირებული: კედლებთან, შენობებთან და ხიდებთან.

ავტორების აზრით, სომხეთში გეკონის გავრცელება შეიძლება ნაწილობრივ ძველ სატრანსპორტო გზებს უკავშირდებოდეს. ამ ვარაუდს 2011 წლის ნაშრომიც გამოთქვამდა. ახალი ადგილებიდან რამდენიმე იმ რკინიგზის გასწვრივაა, რომელიც ადრე სომხეთის სამხრეთსა და ცენტრს აკავშირებდა.

ავტორები სხვა გზებსაც არ გამორიცხავენ: საერთაშორისო და შიდა ტვირთის გადაზიდვას და საავტომობილო ტრანსპორტს. მათი დასკვნით, კასპიური გეკონი სომხეთში არა მხოლოდ ფართოვდება, არამედ ახალ ადგილებში შეიძლება ადამიანის ტრანსპორტით არაერთხელ ხვდებოდეს. რომელი გზაა მთავარი, ჯერ გაურკვეველია და ამის დასადგენად დამატებითი კვლევაა საჭირო.

საქართველოში კასპიური გეკონი ბუნებრივად ქვეყნის უკიდურეს სამხრეთ-აღმოსავლეთში გვხვდება. ქალაქებში კი შემოყვანილი ჯგუფები ცხოვრობს: თბილისში 1956 წლიდანაა ცნობილი, მოგვიანებით რუსთავიდან, თელავიდან და გორიდანაც გავრცელდა ცნობები, 2025 წელს კი ქუთაისიდან. სომხეთის ახალი მონაცემები ერთსა და იმავე სურათს ავსებს: გეკონი ადამიანის გვერდით, ქალაქიდან ქალაქში მოძრაობს.

კასპიური გეკონი ადამიანისთვის უვნებელია. სხვა ხვლიკებისგან ვერტიკალური გუგით და გაფართოებული თითებით გაარჩევთ, და უმეტესად ღამით, შენობების კედლებზე ჩანს. თუ საქართველოში ახალ ადგილას ნახავთ, ადგილისა და თარიღის მითითებით გადაღებული ფოტო მისი გავრცელების გაგებაში დაგვეხმარება.