ჭაობის კუ (Emys orbicularis) საქართველოს მშობლიური მტკნარი წყლის კუა. ის არც ხმელეთის კუა და არც შემოტანილი წითელყურა კუ. საქართველოში სახეობა დადასტურებულია; დასავლეთ და აღმოსავლეთ ნაწილებში სხვადასხვა ქვესახეობაა მითითებული. შხამი არ აქვს. კავკასიურ პოპულაციებში ნიჟარის სიგრძე ხშირად 16 სმ-ზე ნაკლებია. IUCN-ის მიხედვით სახეობა გლობალურად საფრთხესთან ახლოსაა (Near Threatened). საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში შეტანილი არ არის.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ჭაობის კუ
ჭაობის კუ მშობლიური წყლის კუა, დაბალი და ხშირად მუქი ნიჟარითა და ყვითელი წერტილებით. მაღალი, გუმბათისებრი ნიჟარა უფრო ხმელეთის კუს ახასიათებს, ხოლო ყურის უკან ფართო წითელი ზოლი — შემოტანილ წითელყურა კუს.
რომელ სახეობებს ჰგავს
ჭაობის კუს ნიჟარა დაბალი და ოვალურია და არა მაღალი, გუმბათისებრი. ფერი ჩვეულებრივ მუქი ზეთისხილისფერი, ყავისფერი ან შავია, ზედაპირზე კი ხშირად აქვს ყვითელი წერტილები ან მოკლე შტრიხები. ქვედა ნიჟარა უფრო ღია ფერისაა. კასპიური კუსგან განსხვავებაში ერთ-ერთი ნიშანია პლასტრონის მოძრავი საკინძი, რომელიც ჭაობის კუს ახასიათებს.
თავი, კისერი და ფეხები მუქია და ხშირად მოყვითალო წერტილებით ან მოკლე შტრიხებითაა დაფარული. ყურის უკან ფართო წითელი ზოლი არ აქვს. თათებზე საცურაო აპკებია. კავკასიის კურას აუზის ფორმებში ნიჟარის სიგრძე ჩვეულებრივ 16 სმ-ზე ნაკლებია, ხოლო აღწერილი მაქსიმუმი დაახლოებით 18 სმ-ს აღწევს. დასავლეთ საქართველოს პოპულაციის ცალკე გაზომვების სრული მონაცემები ამ გვერდზე არ გვაქვს. მამალი ხშირად მდედრზე პატარაა, უფრო გრძელი კუდითა და უფრო ჩაზნექილი ქვედა ნიჟარით.
ჭაობის კუ რამდენიმე სხვა კუს შეიძლება ჰგავდეს. ხმელთაშუაზღვეთის კუს (Testudo graeca) მაღალი, გუმბათისებრი ნიჟარა და ხმელეთზე სიარულისთვის შეგუებული ფეხები აქვს. შემოტანილ წითელყურა კუს (Trachemys scripta) ყურის უკან ხშირად ფართო წითელი ზოლი ეტყობა. კასპიურ კუს (Mauremys caspica), რომელიც სამხრეთ-აღმოსავლეთ საქართველოში გვხვდება, კისერზე ხშირად გრძივი ღია ზოლები აქვს, ხოლო მისი ნიჟარა ჩვეულებრივ უფრო ზოლიანია, ვიდრე წერტილებიანი.
ჭაობის კუ შხამიანი არ არის. თუ ბუნებაში ნახავთ, დააკვირდით და ადგილზე დატოვეთ — ხელში აყვანა საჭირო არ არის. ქალაქის ტბორებში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია შემოტანილი წითელყურა კუს გამორიცხვა, მათ შორის თბილისსა და ბათუმში.
ჭაობის კუ საქართველოში მშობლიური და დადასტურებული სახეობაა. დასავლეთ საქართველოში მითითებულია Emys orbicularis orbicularis, ხოლო აღმოსავლეთში — E. o. persica. დასავლეთიდან დასახელებულია ფოთი და კოლხეთის სანაპიროს ჭაობები. აღმოსავლეთ საქართველოში სახეობის არსებობა დადასტურებულია, თუმცა ამ გვერდზე გამოყენებული რუკა აღმოსავლეთის კონკრეტულ რეგიონებს არ ფარავს.
გალერეა
ჭაობის კუ ფოტოებში
ჭაობის კუ ცხოვრობს მტკნარ, მდგარ ან ნელა მოძრავ წყლებში — ტბორებში, ტბებში, ჭაობებში, ძველ კალაპოტებსა და ნელ მდინარეებში. განსაკუთრებით მოსწონს მცენარეულობით მდიდარი ნაპირები. კვერცხების დასადებად მდედრი ხმელეთზე გადადის და ბუდეს ხშირად მზიან, ქვიშიან ადგილზე აკეთებს. დასავლეთ საქართველოში დადასტურებულ ადგილებს შორისაა ფოთი და კოლხეთის სანაპიროს ჭაობები. ჭურიის ჭაობის მიმდებარე სანაპირო და დიუნებიც კვერცხის დების ადგილებადაა აღწერილი. აღმოსავლეთ საქართველოში სახეობა ასევე გვხვდება, თუმცა ამ გვერდზე კონკრეტული მუნიციპალიტეტების სრული ჩამონათვალი არ გვაქვს. საქართველოსთვის ზუსტი სიმაღლის დიაპაზონიც ამ წყაროებში მითითებული არ არის.
ბიოლოგია
კვება, ქცევა და კონსერვაცია
კვება
ჭაობის კუ ყოვლისმჭამელია და საკვების დიდ ნაწილს წყალში მოიპოვებს. იკვებება უხერხემლოებით, წვრილი თევზებით, ამფიბიებითა და მცენარეული საკვებით. სახეობის დონეზე ცნობილია, რომ ახალგაზრდა კუები უფრო მეტ ცხოველურ საკვებს ჭამენ, ზრდასრულები კი — შედარებით მეტ მცენარეულს. საქართველოს პოპულაციის კვება ცალკე დეტალურად შესწავლილი ამ გვერდზე არ არის.
ქცევა
დღისით ჭაობის კუ ხშირად გამოდის წყლიდან და ნაპირზე, მორზე ან წყლის მცენარეებზე მზეზე თბება. საფრთხისას სწრაფად ჩადის წყალში. ძირითადად წყლის ცხოველია, თუმცა კვერცხების დასადებად და ზოგჯერ წყალსატევებს შორის გადასაადგილებლად ხმელეთზეც გადადის. სახეობის დონეზე ზამთარს ხშირად წყლის ფსკერზე ან ტალახში ატარებს, თუმცა საქართველოსთვის ზუსტი სეზონური პერიოდები ამ გვერდზე დადგენილი არ არის. მდედრი კვერცხებს ხმელეთის ბუდეში დებს. ფართო ევროპული მონაცემებით წელიწადში შეიძლება ერთიდან სამამდე ნაყარი ჰქონდეს, თითოეულში დაახლოებით 6–9 კვერცხით; ეს მონაცემები კონკრეტულად საქართველოს პოპულაციას არ ეხება.
კონსერვაცია
ჭაობის კუ საქართველოში მშობლიური სახეობაა. IUCN-ის გლობალური შეფასებით ის საფრთხესთან ახლოსაა (Near Threatened), თუმცა ეს შეფასება ძველია და განახლებას საჭიროებს. 2024 წლის ევროპულ რეგიონულ შეფასებაშიც სახეობას NT სტატუსი აქვს. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში ჭაობის კუ შეტანილი არ არის. სახეობისთვის მნიშვნელოვან საფრთხეებს შორისაა ჭაობებისა და სხვა წყლის ჰაბიტატების დაკარგვა, სანაპიროს ცვლილება და გზებზე დაღუპვა, განსაკუთრებით ხმელეთზე გადაადგილებისას. საქართველოს მასშტაბით პოპულაციის საერთო ტენდენცია ამ გვერდზე შეფასებული არ არის. დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოში სხვადასხვა ქვესახეობაა მითითებული, თუმცა კავკასიური ქვესახეობების კლასიფიკაციაზე ყველა წყარო ერთ აზრზე არ არის. ამიტომ ფოტოს მიხედვით კონკრეტული ქვესახეობის ზუსტად განსაზღვრა სანდო მეთოდი არ არის.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ჭაობის კუსთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
კი. ჭაობის კუ (Emys orbicularis) საქართველოში ბუნებრივად გავრცელებული და დადასტურებული მშობლიური სახეობაა.
ჭაობის კუ გვხვდება მტკნარ ტბორებში, ტბებსა და ჭაობებში. დასავლეთ საქართველოში დასახელებულია ფოთი და კოლხეთის სანაპიროს ჭაობები, მათ შორის ჭურიის მიმდებარე ტერიტორია. აღმოსავლეთ საქართველოშიც დადასტურებულია, თუმცა ამ გვერდზე გამოყენებული რუკა აღმოსავლეთის კონკრეტულ რეგიონებს სრულად არ აჩვენებს.
ამოცნობაში ყურადღება მიაქციეთ დაბალ, მუქ ნიჟარას ყვითელი წერტილებით, საცურაო აპკიან თათებსა და ყურის უკან წითელი ზოლის არარსებობას. მაღალი, გუმბათისებრი ნიჟარა უფრო ხმელეთის კუს ახასიათებს, ხოლო ყურის უკან ფართო წითელი ზოლი — წითელყურა კუს.
კავკასიის კურას აუზის ფორმებში ნიჟარის სიგრძე ხშირად 16 სმ-ზე ნაკლებია, ხოლო აღწერილი მაქსიმუმი დაახლოებით 18 სმ-ს აღწევს. დასავლეთ საქართველოს პოპულაციის ცალკე გაზომვების სრული მონაცემები ამ გვერდზე არ გვაქვს.
წითელყურა კუ შემოტანილი სახეობაა. მის ყველაზე ცნობილ ფორმას ყურის უკან ფართო წითელი ზოლი აქვს. ჭაობის კუ კი საქართველოს მშობლიური სახეობაა და ასეთი წითელი ზოლი არ ახასიათებს.
კასპიური კუ საქართველოში ძირითადად სამხრეთ-აღმოსავლეთით გვხვდება და კისერზე ხშირად გრძივი ღია ზოლები აქვს. ჭაობის კუს ნიჟარა, როგორც წესი, უფრო მუქია და ხშირად ყვითელი წერტილებით ან მოკლე შტრიხებითაა დაფარული.
ჭაობის კუ შხამიანი არ არის. თუ ხელში აიყვანთ ან შეაწუხებთ, თავდაცვისას შეიძლება იკბინოს. ბუნებაში უმჯობესია არ შეეხოთ. ნაკბენის შემთხვევაში ჭრილობა საპნითა და სუფთა წყლით კარგად ჩამოიბანეთ.
IUCN-ის მიხედვით ჭაობის კუ გლობალურად საფრთხესთან ახლოსაა (Near Threatened). საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში სახეობა შეტანილი არ არის.
წყაროები
წყაროები
წყაროები
წყაროები
- Tarkhnishvili et al. 2026 — Annotated checklist of Georgia's amphibians and reptiles
- Fritz 1998 — Introduction to zoogeography and subspecific differentiation in Emys orbicularis
- Turtle Taxonomy Working Group 2021 — Turtles of the World, 9th ed.
- Luiselli & Vamberger 2024 — IUCN Red List, Emys orbicularis (Europe)
- IUCN 1996 — Emys orbicularis (global assessment)
- The Reptile Database — Emys orbicularis
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
- Black Sea Coastal Wetlands Vision — National part, Georgia
- CITES Appendices — Emys orbicularis (Ukraine, Appendix III)
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები