ხმელთაშუაზღვეთის კუ

Testudo graeca

საქართველოს ერთადერთი სახმელეთო კუ. უშხამო; გუმბათისებრი ნიჟარა და ბარძაყის რქოვანი წვერები.

აღმოსავლეთ საქართველო (T. g. ibera); დასავლეთი — იშვიათი (T. g. nikolskii)ადამიანისთვის რისკიუვნებელი

სწრაფი მიმოხილვა

მთავარი მონაცემები ერთი შეხედვით

ჰაბიტატი

ხმელეთი

შხამი

არა

ზომა

15–25 სმ

სტატუსი საქართველოში

მშობლიური

კონსერვაცია

ოჯახი

Testudinidae

ადამიანთან ურთიერთობა: შხამი არ აქვს და ადამიანზე არ ნადირობს. შეიძლება უკბინოს, თუ აიყვანენ. ნიჟარა და ფეხები ადვილად ზიანდება. ნახვისას გადადგით გზიდან და ნუ წაიყვანთ.

მიმოხილვა

რა არის ხმელთაშუაზღვეთის კუ

ხმელთაშუაზღვეთის კუ (Testudo graeca) საქართველოს ერთადერთი სახმელეთო კუა. Tarkhnishvili et al. 2026 მას ბიოლოგიურად დადასტურებულ მშობლიურ სახეობად იღებს. შხამი არ აქვს. აღმოსავლეთ საქართველოში ფართოდაა გავრცელებული ქვესახეობა T. g. ibera; T. g. nikolskii დასავლეთ საქართველოდანაა აღწერილი და იშვიათად ითვლება. აღმოსავლეთ საქართველოში გაზომილ ნიმუშებში მამლის ნიჟარის სიგრძე საშუალოდ 17.9 სმ-ია (15.2–19.8 სმ), დედლისა — 21.0 სმ (15.0–25.0 სმ); უფრო ადრეული ქართული მაქსიმუმი 26 სმ-ია. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში მოწყვლადია (VU). გლობალურად IUCN-იც VU-ს უთითებს, შეფასება 1996 წლისაა. ბარკოდირებული ნიმუში თბილისიდანაა — ეს ლოკალიტეტია და არა მთელი ქვეყნის რუკა.

ბოლო განახლება 5 სექტემბერი 2026

გალერეა

ხმელთაშუაზღვეთის კუ ფოტოებში

ხმელთაშუაზღვეთის კუ (Testudo graeca) — აღმოსავლეთ საქართველო (T. g. ibera); დასავლეთი — იშვიათი (T. g. nikolskii) — Serge Larin — ფოტო: Serge Larin

ხმელთაშუაზღვეთის კუ (Testudo graeca) — აღმოსავლეთ საქართველო (T. g. ibera); დასავლეთი — იშვიათი (T. g. nikolskii) — Molnár Ábel Péter — ფოტო: Molnár Ábel Péter

გავრცელება

სად გვხვდება ხმელთაშუაზღვეთის კუ საქართველოში

გამოკვეთილი რეგიონები აჩვენებს, სად არის ეს სახეობა დაფიქსირებული.

ამოცნობა

როგორ ამოვიცნოთ ხმელთაშუაზღვეთის კუ

საქართველოს ერთადერთი სახმელეთო კუ. გუმბათისებრი ნიჟარა, სვეტისებრი ფეხები და ბარძაყის წვერები წყლის კუებისგან მიჯნავს.

მაღალი გუმბათისებრი ნიჟარა, არა ბრტყელი წყლის კუს ნიჟარა. ფერი მოყვითალო-ყავისფერიდან მუქ ყავისფერამდეა, ხშირად მუქი ლაქებით ფარებზე. ფარების ზუსტი ნახატი ინდივიდებს შორის იცვლება და ქვესახეობის საველე განსაზღვრისთვის საკმარისი არ არის.
სვეტისებრი ფეხები ხუთი წინა და ოთხი უკანა ბრჭყალით. ცურვისთვის დაფრთხილი თათები არ აქვს. თავი მომრგვალებულია; პირი რქოვანი ნისკარტია, კბილები არ აქვს.
თითოეულ უკანა ბარძაყზე ჩვეულებრივ ერთი პატარა კონუსური რქოვანი წვერია. საქართველოში სხვა სახმელეთო კუ არ არის, ამიტომ წყლის კუსგან გასარჩევად საკმარისია ნიჟარა და ფეხები.
აღმოსავლეთ საქართველოში (Auer & Herz 2021) მამლის ნიჟარის სიგრძე საშუალოდ 17.9 სმ-ია, დედლისა — 21.0 სმ. დედალი, როგორც წესი, უფრო დიდია; მამალს უფრო გრძელი კუდი და ჩაზნექილი მუცლის ფარი აქვს. ახალგაზრდა უფრო პატარაა და ნახატი ხშირად უფრო კონტრასტული.
ჭაობის კუ (Emys orbicularis), კასპიური კუ (Mauremys caspica) და შემოტანილი წითელყურა (Trachemys scripta) მტკნარი წყლის სახეობებია: უფრო ბრტყელი ნიჟარა, დაფრთხილი თათები, ხშირად ნაპირზე თბებიან. წითელყურას T. s. elegans-ს ყურის უკან ფართო წითელი ზოლი აქვს. Testudo hermanni საქართველოში არ გვხვდება.
ჩამონათვალში ორი ქვესახეობაა: T. g. ibera (აღმოსავლეთი) და T. g. nikolskii (დასავლეთი, იშვიათი). Van der Kuyl et al. 2005 მხოლოდ graeca-სა და ibera-ს მკაფიოდ მიჯნავს; TFTSG 2023 nikolskii-ს ibera-ს სინონიმად განიხილავს. Tarkhnishvili et al. 2026 სახელს ინარჩუნებს ფენოტიპისა და განცალკევებული არეალის გამო; გენეტიკური გამიჯვნა ჯერ დადასტურებული არ არის. ველში ინდივიდს ქვესახეობაზე საიმედოდ ნუ მიაკუთვნებთ.

ბიოლოგია

ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია

ჰაბიტატი და გავრცელება

სახმელეთო ღია და მშრალი ადგილებია: სტეპი, ბუჩქნარი, ნახევრად უდაბნო და ნათელი ტყის პირი. წყალში არ ცხოვრობს. Tarkhnishvili et al. 2026: T. g. ibera აღმოსავლეთ საქართველოში ფართოდაა; T. g. nikolskii დასავლეთიდანაა აღწერილი და იშვიათია. დასახელებული წერტილები, რომლებსაც Türkozan et al. 2023 Chkhikvadze 2009-სა და Auer & Herz 2021-ს უკავშირებს: გორი (შიდა ქართლი), თბილისი, ბოლნისი (ქვემო ქართლი) და ვაშლოვანის ეროვნული პარკი (კახეთი, აზერბაიჯანის საზღვართან). Muskhelishvili 1970 სიმაღლეს 800–1000 მ-მდე ასახელებს — ეს ლიტერატურული დიაპაზონია და არა ამ ატლასში ხელახლა გაზომილი ჭერი. კობულეთთან ჩანაწერები შეიძლება გადატანილი ინდივიდები იყოს და ამ რუკაზე აჭარა არ იხატება. თბილისის ბარკოდი ერთი ნიმუშის ადგილია. მთელ ქვეყანაში, მათ შორის კოლხეთის ტენიან ტყეში, თანაბარ სიმჭიდროვეს ნუ ივარაუდებთ. ამ გვერდზე მუნიციპალიტეტების სრული სია არ არის.

კვება

ძირითადად ბალახისმჭამელია: ბალახები, ბალახოვანი მცენარეები და ყვავილები. სახეობის აღმოსავლეთ პოპულაციებში იშვიათად ცხოველური საკვებიც აღირიცხება — ეს სხვა ქვეყნების დაკვირვებაა. საქართველოსთვის ცალკე კუჭის ან ექსკრემენტის კვლევა ამ გვერდზე არ არის. ველურ ინდივიდს ნუ აჭმევთ.

ქცევა

ხმელეთზეა. თბილ ამინდში დღისით აქტიურია; სიცხეში ხშირად ბუჩქის ძირში, სოროში ან სხვა საფარში იმალება. წყალში არ ცურავს ისე, როგორც ჭაობის, კასპიური ან წითელყურა კუ. საქართველოსთვის საათობრივი და თვიური კალენდარი ამ გვერდზე არ არის გამოქვეყნებული. მეზობელ კავკასიაში (დაღესტანი, სომხეთი) ლიტერატურა აქტივობას დაახლოებით მარტიდან ოქტომბრამდე აღწერს — ეს ანალოგიაა და არა ქართული საველე კალენდარი. კვერცხისმდებელია. აღმოსავლეთ ქვესახეობების ანგარიშში დედალი წელიწადში 1–3 ნაყარი დებს, ხშირად მაის–ივლისში; ნაყარში 2–19 კვერცხია — ეს სახეობის დონის დიაპაზონია და არა ქართული გაზომვა. გამოზამთრება (ბრუმაცია) სახეობის ჩრდილოეთ და მთის პოპულაციებში ცნობილია; საქართველოს თარიღები აქ ცალკე არ არის. არ აიყვანოთ.

კონსერვაცია

მშობლიური, ბიოლოგიურად დადასტურებული სახეობა. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში (დადგენილება №190) მოწყვლადია (VU); ნუსხაში სტატუსის წყაროდ IUCN არის მითითებული. გლობალურად IUCN-იც VU-ს უთითებს (შეფასება 1996); ევროპის რეგიონული შეფასებაც VU-ა (2009). TFTSG 2023 აღნიშნავს, რომ გლობალური შეფასება მოძველებულია. CITES-ის II დანართშია, როგორც Testudinidae-ს ოჯახის სახეობა — ველური ინდივიდის შეგროვება და ვაჭრობა რეგულირებულია. T. g. nikolskii ჩამონათვალში იშვიათად ითვლება; ამ გვერდზე ქვესახეობის ცალკე ეროვნული კატეგორია არ არის ციტირებული. სახეობის დონეზე მთავარი ზეწოლაა ჰაბიტატის დაკარგვა, ხანძარი, სოფლის მეურნეობა და შეგროვება შინაურ ან სავაჭრო მიზნით. ეროვნული პოპულაციის ტენდენცია აქ ციფრებით არ არის გაზომილი. ველური კუ სახლში ნუ წაიყვანეთ.

კითხვები

ხშირად დასმული კითხვები

მოკლე პასუხები ხმელთაშუაზღვეთის კუ-თან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.

კი. Tarkhnishvili et al. 2026 მას ბიოლოგიურად დადასტურებულ მშობლიურ სახეობად იღებს. საქართველოს ერთადერთი სახმელეთო კუა.

უფრო აღმოსავლეთის მშრალ და ღია ადგილებში. დასახელებული წერტილებია გორი, თბილისი, ბოლნისი და ვაშლოვანი. დასავლეთში იშვიათია. რუკა არ ფარავს მთელ ქვეყანას.

არა. სახმელეთო კუა. ჭაობის, კასპიური და წითელყურა კუები მტკნარი წყლის სახეობებია.

გუმბათისებრი ნიჟარა, სვეტისებრი ფეხები დაფრთხვის გარეშე და ხშირად ბარძაყის წვერები. ნელა მოძრაობს ხმელეთზე და არ თბება ტბის ნაპირზე, როგორც წყლის კუ.

აღმოსავლეთ საქართველოში ნიჟარის სიგრძე ხშირად დაახლოებით 15–25 სმ-ია; დედალი საშუალოდ უფრო დიდია. Muskhelishvili 1970 მაქსიმუმს 26 სმ-ს ასახელებს.

შხამი არ აქვს. ადამიანისთვის უვნებელია, თუ არ აიყვანენ. ნაკბენი შესაძლებელია თავდაცვისას. ნუ წაიყვანთ.

ძირითადად ბალახებსა და ბალახოვან მცენარეებს. საქართველოში კვება ცალკე არ არის გაზომილი ამ გვერდზე.

საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში მოწყვლადია (VU). CITES-ის II დანართშია. ველური ინდივიდის შეგროვება აკრძალული ან მკაცრად შეზღუდულია.

წყაროები

Tarkhnishvili et al. 2026 — Annotated checklist of Georgia's amphibians and reptiles
Nikolskii 1913 — Georgian records cited in Tarkhnishvili et al. 2026
Muskhelishvili 1970 — Georgian records, size and elevation cited in Tarkhnishvili et al. 2026 and Türkozan et al. 2023
Bannikov et al. 1977 — Georgian records cited in Tarkhnishvili et al. 2026
Chkhikvadze 2009 — Georgian localities cited in Türkozan et al. 2023
Auer & Herz 2021 — eastern Georgia measurements and localities, cited in Türkozan et al. 2023
Türkozan et al. 2023 — IUCN/SSC TFTSG account, eastern Testudo graeca clades
Van der Kuyl et al. 2005 — subspecies distinction graeca vs ibera
Tortoise & Freshwater Turtle Specialist Group 1996 — IUCN Red List, Testudo graeca
საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
CITES Appendix II — Testudinidae spp.
The Reptile Database

სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.

დაკავშირებული გიდები