ხმელთაშუაზღვეთის კუ (Testudo graeca) საქართველოს ერთადერთი სახმელეთო კუა და ქვეყანაში მშობლიური, დადასტურებული სახეობაა. აღმოსავლეთ საქართველოში ფართოდ არის გავრცელებული ფორმა T. g. ibera, ხოლო დასავლეთ საქართველოდან აღწერილი T. g. nikolskii იშვიათად ითვლება. აღმოსავლეთ საქართველოში გაზომილი ნიმუშების მიხედვით, მამრების ნიჟარის სიგრძე საშუალოდ დაახლოებით 18 სმ-ია, მდედრებისა კი დაახლოებით 21 სმ. მდედრი, როგორც წესი, უფრო დიდია. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში სახეობა მოწყვლადია (VU). გლობალურადაც IUCN-ის შეფასებით მოწყვლად კატეგორიაშია, თუმცა ეს შეფასება ძველია.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ ხმელთაშუაზღვეთის კუ
საქართველოს ერთადერთი სახმელეთო კუა. მაღალი, გუმბათისებრი ნიჟარა და სქელი, სვეტისებრი ფეხები წყლის კუებისგან გარჩევაში გვეხმარება.
რომელ სახეობებს ჰგავს
ნიჟარა მაღალი და გუმბათისებრია, განსხვავებით წყლის კუების უფრო ბრტყელი ნიჟარისგან. შეფერილობა მოყვითალო-ყავისფერიდან მუქ ყავისფერამდე იცვლება და ხშირად მუქი ლაქები აქვს. ნიჟარის ნახატი ინდივიდებს შორის მნიშვნელოვნად განსხვავდება, ამიტომ მხოლოდ ფერით ან ნახატით ქვესახეობის განსაზღვრა სანდო არ არის.
ფეხები სქელი და სვეტისებრია. წინა ფეხებზე ხუთი, უკანა ფეხებზე კი ოთხი ბრჭყალი აქვს. წყლის კუებისთვის დამახასიათებელი საცურაო აპკები არ გააჩნია. თავი მომრგვალებულია, პირი კი რქოვანი ნისკარტით მთავრდება. კბილები არ აქვს.
უკანა ბარძაყებზე ჩვეულებრივ თითო პატარა კონუსური რქოვანი წვერი აქვს. საქართველოში სხვა სახმელეთო კუ არ გვხვდება, ამიტომ წყლის კუებისგან გარჩევისას ყველაზე მარტივი ნიშნებია მაღალი ნიჟარა და სქელი, საცურაო აპკების გარეშე ფეხები.
აღმოსავლეთ საქართველოში გაზომილი ნიმუშების მიხედვით, მამრების ნიჟარის სიგრძე საშუალოდ დაახლოებით 17.9 სმ-ია, მდედრებისა კი დაახლოებით 21 სმ. მდედრი, როგორც წესი, უფრო დიდია. მამრს უფრო გრძელი კუდი და ხშირად ოდნავ ჩაზნექილი მუცლის ფარი აქვს. ახალგაზრდა ინდივიდები უფრო პატარები არიან და მათი ნიჟარის ნახატი ხშირად უფრო კონტრასტულია.
ჭაობის კუ (Emys orbicularis), კასპიური კუ (Mauremys caspica) და შემოტანილი წითელყურა კუ (Trachemys scripta) მტკნარ წყალს უკავშირდებიან და უფრო ბრტყელი ნიჟარა და საცურაოდ უკეთ შეგუებული თათები აქვთ. წითელყურა კუს ცნობილ ფორმას, T. s. elegans-ს, ყურის უკან ფართო წითელი ზოლი აქვს. Testudo hermanni საქართველოში დადასტურებული არ არის.
საქართველოში ხმელთაშუაზღვეთის კუს ორი ფორმა არის დასახელებული: T. g. ibera აღმოსავლეთიდან და იშვიათი T. g. nikolskii დასავლეთიდან. T. g. nikolskii-ს დამოუკიდებელ ქვესახეობად აღიარებაზე სხვადასხვა წყაროში განსხვავებული მიდგომებია და მისი გენეტიკური გამიჯვნა საბოლოოდ დადასტურებული არ არის. ამიტომ ველზე ინდივიდის ქვესახეობამდე განსაზღვრა მხოლოდ გარეგნული ნიშნებით სანდო არ არის.
ხმელთაშუაზღვეთის კუ მშრალ და ღია სახმელეთო გარემოში გვხვდება — სტეპში, ბუჩქნარში, ნახევრად უდაბნოში და ნათელი ტყის პირას. წყალში არ ცხოვრობს. საქართველოში განსაკუთრებით გავრცელებულია აღმოსავლეთ ნაწილში. ამ გვერდზე დასახელებული ჩანაწერებია გორი, თბილისი, ბოლნისი და ვაშლოვანის ეროვნული პარკი. დასავლეთ საქართველოში სახეობა გაცილებით იშვიათია. ლიტერატურაში საქართველოში გავრცელება დაახლოებით 800–1000 მეტრამდე სიმაღლეზეც არის აღწერილი, თუმცა ეს სახეობის გავრცელების მკაცრ ზედა ზღვარს არ ნიშნავს.
ბიოლოგია
კვება, ქცევა და კონსერვაცია
კვება
ხმელთაშუაზღვეთის კუ ძირითადად მცენარეული საკვებით იკვებება — ბალახებით, სხვა ბალახოვანი მცენარეებითა და ყვავილებით. არეალის სხვა ნაწილებში იშვიათად ცხოველური საკვებიც არის დაფიქსირებული, თუმცა საქართველოსთვის მისი კვება ცალკე სრულად შესწავლილი არ არის. ველურ კუს ნუ აჭმევთ.
ქცევა
ხმელთაშუაზღვეთის კუ მთლიანად ხმელეთზე ცხოვრობს. თბილ ამინდში დღისით აქტიურია, ძლიერი სიცხისას კი ხშირად ბუჩქის ძირში, სოროში ან სხვა საფარში იმალება. საქართველოსთვის მისი სრული სეზონური კალენდარი ცალკე აღწერილი არ არის. მეზობელი კავკასიის მონაცემებით აქტიური პერიოდი დაახლოებით გაზაფხულიდან შემოდგომამდე გრძელდება, თუმცა ეს პირდაპირ საქართველოს კალენდრად არ უნდა მივიჩნიოთ. სახეობა კვერცხისმდებია. სახეობის დონეზე ცნობილია რამდენიმე კვერცხიანი ნაყარი, თუმცა საქართველოსთვის გამრავლების სრული მონაცემები ამ გვერდზე არ გვაქვს.
კონსერვაცია
ხმელთაშუაზღვეთის კუ საქართველოში მშობლიური და დადასტურებული სახეობაა. საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში მოწყვლადია (VU). გლობალურადაც IUCN-ის შეფასებით მოწყვლად კატეგორიაშია, თუმცა მოქმედი გლობალური შეფასება მოძველებულად ითვლება. სახეობა CITES-ის II დანართშია, ამიტომ ველური ინდივიდების საერთაშორისო ვაჭრობა რეგულირდება. მთავარ საფრთხეებს შორისაა ჰაბიტატის დაკარგვა, ხანძარი, სოფლის მეურნეობასთან დაკავშირებული ცვლილებები და ბუნებიდან კუების შეგროვება. ველური კუ სახლში ნუ წაიყვანთ.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები ხმელთაშუაზღვეთის კუსთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. ხმელთაშუაზღვეთის კუ საქართველოში მშობლიური და ბიოლოგიურად დადასტურებული სახეობაა. ის ქვეყნის ერთადერთი სახმელეთო კუა.
საქართველოში ხმელთაშუაზღვეთის კუ ყველაზე მეტად აღმოსავლეთის მშრალ და ღია ადგილებში გვხვდება. ამ გვერდზე დასახელებული ადგილებია გორი, თბილისი, ბოლნისი და ვაშლოვანის ეროვნული პარკი. დასავლეთ საქართველოში სახეობა იშვიათია და ეს ჩანაწერები მთელ ქვეყანაში თანაბარ გავრცელებას არ ნიშნავს.
არა. ხმელთაშუაზღვეთის კუ სახმელეთო სახეობაა. ჭაობის კუ, კასპიური კუ და წითელყურა კუ მტკნარ წყალს უკავშირდებიან.
დააკვირდით მაღალ, გუმბათისებრ ნიჟარას, სქელ სვეტისებრ ფეხებსა და საცურაო აპკების არარსებობას. უკანა ბარძაყებზე ხშირად პატარა რქოვანი წვერებიც აქვს.
აღმოსავლეთ საქართველოში გაზომილი ინდივიდების ნიჟარის სიგრძე ძირითადად დაახლოებით 15–25 სმ-ის ფარგლებში იყო. მდედრი საშუალოდ მამრზე დიდია. ძველ ქართულ წყაროში მაქსიმალური ზომა დაახლოებით 26 სმ-მდეა მითითებული.
არა. ხმელთაშუაზღვეთის კუს შხამი არ აქვს და ადამიანისთვის საფრთხეს არ წარმოადგენს. ხელში აყვანისას თავდაცვის მიზნით შეიძლება იკბინოს, ამიტომ არ შეაწუხოთ და დატოვეთ ადგილზე.
ძირითადად ბალახებითა და სხვა ბალახოვანი მცენარეებით იკვებება. საქართველოსთვის კვება ცალკე სრულად შესწავლილი არ არის.
საქართველოს 2014 წლის წითელ ნუსხაში ხმელთაშუაზღვეთის კუ მოწყვლადია (VU). სახეობა CITES-ის II დანართშიც შედის. ველური კუს ბუნებიდან ამოღება ან ვაჭრობა სამართლებრივ შეზღუდვებს ექვემდებარება.
წყაროები
წყაროები
წყაროები
წყაროები
- Tarkhnishvili et al. 2026 — Annotated checklist of Georgia's amphibians and reptiles
- Nikolskii 1913 — Georgian records cited in Tarkhnishvili et al. 2026
- Muskhelishvili 1970 — Georgian records, size and elevation cited in Tarkhnishvili et al. 2026 and Türkozan et al. 2023
- Bannikov et al. 1977 — Georgian records cited in Tarkhnishvili et al. 2026
- Chkhikvadze 2009 — Georgian localities cited in Türkozan et al. 2023
- Auer & Herz 2021 — eastern Georgia measurements and localities, cited in Türkozan et al. 2023
- Türkozan et al. 2023 — IUCN/SSC TFTSG account, eastern Testudo graeca clades
- Van der Kuyl et al. 2005 — subspecies distinction graeca vs ibera
- Tortoise & Freshwater Turtle Specialist Group 1996 — IUCN Red List, Testudo graeca
- საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 (2014) — წითელი ნუსხა
- CITES Appendix II — Testudinidae spp.
- The Reptile Database
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები
