პრომეთეს მემინდვრია
Prometheomys schaposchnikowi
არვიდას მერკელისი · ქობულეთი, აჭარა საქართველოს ველში
მთავარი მონაცემები
- კვება
- მცენარეები, ფესვები, ტუბერები
- სტატუსი საქართველოში
- მკვიდრი, კავკასიის ენდემი
- ზომა
- სხეული 12,6–16,5 სმ, 59,5–87,8 გ
- ჰაბიტატი
- ალპური და სუბალპური მდელოები, 1500–2800 მ
- ოჯახი
- Cricetidae
- კონსერვაცია
- LC / VU
პრომეთეს მემინდვრია თავისი გვარის ერთადერთი სახეობაა და ბევრ პრიმიტიულ ნიშანს ინარჩუნებს. მხოლოდ კავკასიასა და ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთში ცხოვრობს, მისი აღწერილი ეგზემპლარის ადგილად კი გუდაური ითვლება. მთელ ცხოვრებას თითქმის მიწის ქვეშ ატარებს: გრძელი წინა ბრჭყალებით გვირაბებს თხრის, ზედაპირზე კი მიწის პატარა ბორცვებს ტოვებს. საქართველოში მაღალმთის მდელოებზეა გავრცელებული, ყაზბეგიდან და გუდაურიდან სვანეთამდე და ბახმარომდე. თუ სუბალპურ მდელოზე ბევრ ახალ მიწის გროვას ნახავთ, შეიძლება მისი კოლონია იყოს, ამიტომ სოროებს ნუ დაანგრევთ.
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ პრომეთეს მემინდვრია
საშუალო ზომის, მსხვილი, მიწისქვეშა მემინდვრიაა მოკლე, სქელი კუდით და ძალიან პატარა თვალებით. ყველაზე თვალშისაცემი ნიშანი წინა თათების გრძელი, ვიწრო ბრჭყალებია. ბეწვი რბილი, აბრეშუმისებრი და ჟანგისფერ-მურაა, თუმცა შავი ცხოველებიც ხშირია.
სხეული 12,6–16,5 სმ-ია, კუდი 3,6–5,8 სმ, დაახლოებით სხეულის მესამედი. წონა 59,5–87,8 გ-ია, მამრები მდედრებზე ოდნავ დიდია.
წინა თათების ბრჭყალები 6,2–7,2 მმ-ია, უკანა თათებისა 4 მმ-ზე მოკლე. თვალები სულ 2,1 მმ დიამეტრისაა. კუდი სქელია, ფუძესთან განიერი და ბოლოსკენ თანდათან ვიწროვდება.
ბეწვი 6 მმ-მდე სიგრძის, რბილი და ჟანგისფერ-მურაა, მუცელი მოვარდისფრო ან მოყვითალო ელფერის ნაცრისფერი. თათები მუქი მურაა, კუდი ერთფეროვანი მურა, ბოლო ხშირად თეთრი. ახალგაზრდები უფრო ნაცრისფერია, ზრდასრულებში კი შავი ცხოველებიც საკმაოდ ხშირია.
ფერი
ფერები პირობითადაა ნაჩვენები. მხოლოდ ფერით სახეობას ნუ განსაზღვრავთ.
ალპური და სუბალპური სარტყლის ნოტიო მდელოების ცხოველია, 1500–2800 მ სიმაღლეზე, სადაც თოვლი წელიწადში 200 დღეზე მეტხანს დევს. მსუბუქ, ტენიან ნიადაგს ეტანება: მაღალბალახიან მდელოებს, მოკლებალახიან საძოვრებს, ტყის მდელოებსა და სახნავებს. ციცაბო ფერდობებსა და კლდოვან ადგილებს გაურბის. საქართველოში ნაპოვნია ყაზბეგთან, კობთან, გუდაურსა და ჯვრის უღელტეხილზე, როკისა და მამისონის უღელტეხილებზე, ჭაუხთან, უშგულსა და ზაგარის უღელტეხილზე, ენგურისა და რიონის სათავეებთან. სამხრეთით ბახმაროს, ბეშუმის, გოდერძისა და ზეკარის უღელტეხილებამდე აღწევს, დასავლეთით აფხაზეთამდე, ფსხუსა და ავადხარამდე. შიდა ქართლშიც გვხვდება.
პრომეთეს მემინდვრიის რუკა iNaturalist-ის საჯარო დაკვირვებებს აერთიანებს. რეგიონები აღებულია ჩანაწერების რეგიონული ცხრილიდან, ხოლო სტატუსი ერთმანეთისგან გამოყოფს საკმარისი ჩანაწერების მქონე რეგიონებსა და რეგიონებს, სადაც ჩანაწერები ცოტაა. ჩანაწერების რაოდენობა დაკვირვების ინტენსივობას ასახავს და პოპულაციის სიმჭიდროვედ არ უნდა განვიხილოთ. ჩანაწერები ჯერჯერობით ძალიან ცოტაა იმისთვის, რომ რომელიმე რეგიონი მოინიშნოს.
მონაცემები: Reptiles.ge + iNaturalist · მეთოდოლოგია
- საველე ჩანაწერი
- რამდენიმე ჩანაწერი ერთ ადგილას
- ფოტოჩანაწერი
- ჩანაწერების მქონე რეგიონი
მხოლოდ მცენარეებით იკვებება, მიწის ზემოთაც და ქვემოთაც. ზაფხულში მცენარეთა მიწისზედა ნაწილებსაც ჭამს, რისთვისაც სოროდან 5–20 წუთით გამოდის. ფესვებს, ტუბერებსა და ბოლქვებს ზამთრისთვის აგროვებს. მარაგი 3,5 კგ-მდე შეიძლება იყოს, და მიწაში ურევს, რომ არ გაფუჭდეს.
მთელი წელი აქტიურია, დღისითაც და ღამითაც, ზამთარში კი ღამით ნაკლებად. თხრას ნიადაგის გათბობიდან 0,5–1 საათში იწყებს, ყველაზე აქტიური კი შუადღისას, 12-დან 14 საათამდეა. პატარა კოლონიები გვირაბების ვრცელ სისტემას თხრიან: ცენტრალური ბუდის კამერიდან 3–14 გვირაბი გადის. კამერა 0,5–1,2 მ სიღრმეზეა და მშრალი ბალახით არის ამოფენილი, მის ახლოს კი საკვების საწყობები და საპირფარეშოები აქვს. გამოთხრილ მიწას ზედაპირზე პატარა ბორცვებად ყრის, რომლებიც ზოგან მიწის 10%-ს ფარავს. ზამთარში ბუდეს თოვლის ქვეშაც იკეთებს. ოჯახი წყვილისა და მისი შთამომავლობისგან შედგება, რამდენიმე ოჯახი კი ერთ კოლონიად ცხოვრობს 200–500 მ² ფართობზე. გამრავლება მაისის ბოლოდან აგვისტოს დასაწყისამდე გრძელდება. მდედრს წელიწადში ორი ნაშიერი ჰყავს, თითოში 3–6 ბოკვერი. შესაძლოა ორ ზამთარს გადაიტანოს. მარტ–აპრილში თოვლის ხშირი დნობა და ხელახლა გაყინვა მის სიკვდილიანობას ზრდის.
საქართველოს წითელ ნუსხაში დაუცველია (VU): 2006 წელს შეტანილი იყო მცირე, ფრაგმენტირებული არეალის გამო, 2021 წლის შეფასებითაც დაუცველია და რიცხოვნობა მცირდება. მსოფლიო მასშტაბით 2017 წლიდან ნაკლებად საფრთხეშია (LC). არეალი სულ დაახლოებით 5000 კმ²-ია და სამ ძირითად ნაწილად არის დაყოფილი. ზოგან ჰექტარზე 150–200 ცხოველი ცხოვრობს, საქართველოში კი ჰექტარზე 3–32 ცხოველი დაფიქსირდა. კოლონიები ხშირად პატარა და ერთმანეთისგან შორსაა. მთავარი საფრთხე მაღალმთის მდელოების დეგრადაციაა. ერთ კოლონიაზე 1988–1995 წლებში დაკვირვებით, თიბვის გაძლიერების შემდეგ მემინდვრიები უფრო ციცაბო და მოუხერხებელ ადგილებზე გადავიდნენ. სუბალპური მდელოების მდგომარეობის მაჩვენებლად ითვლება.
არვიდას მერკელისი · roger_e_n_smith
დაკავშირებული გიდები
გააგრძელეთ თემატური გვერდებით
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები პრომეთეს მემინდვრიასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
მაღალმთის, ალპურ და სუბალპურ მდელოებზე, 1500–2800 მ სიმაღლეზე. ნაპოვნია ყაზბეგთან, კობთან, გუდაურსა და ჯვრის უღელტეხილზე, სვანეთში უშგულთან, აჭარა-გურიის მთებში ბახმაროსა და გოდერძის უღელტეხილზე, ასევე აფხაზეთში. მთელ ცხოვრებას თითქმის მიწის ქვეშ ატარებს, ამიტომ ცოცხალს იშვიათად ნახავთ.
მიწისქვეშა ცხოვრებას შეგუებულია: წინა თათებზე გრძელი, ვიწრო ბრჭყალები აქვს, თვალები კი სულ 2,1 მმ-ია. უფრო მსხვილია, 59,5–87,8 გ, ბეწვი რბილი და ჟანგისფერ-მურა აქვს, ხშირად კი შავიცაა. მის კოლონიას მდელოზე მიწის ბევრი პატარა გროვა გასცემს.
მხოლოდ მცენარეებს: ფესვებს, ტუბერებს, ბოლქვებს, ზაფხულში კი მიწისზედა ნაწილებსაც. ზამთრისთვის 3,5 კგ-მდე მარაგს აგროვებს და მიწაში ურევს, რომ შეინახოს. ზედაპირზე საკვებისთვის მხოლოდ 5–20 წუთით ამოდის.
დიახ, საქართველოს წითელ ნუსხაში დაუცველია (VU), 2021 წლის შეფასებით რიცხოვნობა მცირდება. მსოფლიოში 2017 წლიდან ნაკლებად საფრთხეშია (LC). მთავარი საფრთხე მაღალმთის მდელოების დეგრადაციაა, ამიტომ მის სოროებს ნუ ამოთხრით.
წყაროები
რას ეყრდნობა პროფილი
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
