ზაური ხაჩიძე · ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკისაქართველოს ველში
სამედიცინო შხამის რისკი არაა
სამედიცინოდ მნიშვნელოვანი შხამი არ აქვს. მაინც ნუ აიყვან — დააკვირდი და დატოვე იქ, სადაცაა.
კავკასიური ჯვრიანა (Pelodytes caucasicus) პატარა უკუდო ამფიბიაა ოჯახიდან Pelodytidae და საქართველოში დადასტურებული სახეობაა. აღწერა Boulenger-ს ეკუთვნის 1896 წელს; ტიპური ლოკალიტეტია ლომისმთა, დაახლოებით 2130 მ, ბაკურიანის მახლობლად. Tarkhnishvili et al. 2026 მას ბიოლოგიურად დადასტურებულად იღებს და კავკასიის ეკორეგიონის დასავლეთის ენდემად ასახელებს — არა მხოლოდ საქართველოს პოლიტიკური საზღვრის. იგივე ჩამონათვალში COI ბარკოდი გომბორიდანაა, ფიგურის ლოკალიტეტი — ქისტაური. ქართულად იხმარება ჯვრიანა და ჯვარულა. ინგლისურად Caucasian parsley frog. ადამიანისთვის შხამიანი არ არის. IUCN-ზე Near Threatened; საქართველოს წითელ ნუსხაშიც NT-ად არის მითითებული.
ამოცნობა
პატარა, წვრილი უკუდო ამფიბია ვერტიკალური გუგით, სუსტი ფარფლითა და ზურგზე ირიბი ჯვრის ნახატით. საქართველოში ერთადერთი Pelodytes-ია. ყველაზე ხშირი აბნევა სირიული მყვარი და ყავისფერი ან ტბორის ბაყაყებია.
სხეულის სიგრძე სახეობის დონეზე დაახლოებით 4–5.5 სმ-ია (ქართული ენციკლოპედია 55 მმ-მდე). თურქული სერია (Erişmiş et al. 2009) ზრდასრულებში დაახლოებით 40–53 მმ-ს იძლევა; ეს თურქული ნიმუშია და არა ამ გვერდზე გაზომილი ქართული სერია. სხეული წვრილია, არა გომბეშოსებრი. კანი ზურგზე რეგულარული ბორცვებით. ზურგი ზეთისხილისფერი ან რუხ-ყავისფერია მუქი ლაქებით; ზოგჯერ წითელი წერტილები. არაგამრავლების პერიოდში ზურგის ნახატი ირიბი ჯვარია ორი ღია ლაქით უკანა კუთხეებთან — ამ ნიშანს სახელი უკავშირდება. მუცელი რუხი ან მოთეთროა. გუგა ვერტიკალური ღერძით. დოლის აპკი ჩანს. უკანა თითებს შორის აპკი სუსტია; შიდა მეტატარზული ბორცვი პატარა და მომრგვალოა, არა დიდი „ნიჩაბი“.
დედალი ჩვეულებრივ უფრო ღიაა, ზემოდან მოწითალო-ყავისფერი; მუცლის უკანა ნაწილი შეიძლება მოწითალო იყოს. ბორჯომ-ხარაგაულის 2015 წლის ფოტოზე მუცელი მოთეთრო-მოკრემისფროა წვრილი მუქი მარცვლებით, საზარდულთან კი ვარდისფერ-ნარინჯისფერი ტონი ჩანს. გამრავლებისას მამალი მუქდება, ჯვრის ნახატი იკარგება და ჩნდება შავი ნუპციალური ბორცვები მკერდზე, მხრებსა და წინა თითებზე. მამალს შიგნითა ყელის რეზონატორი აქვს. თავკომბალა ხშირად ზამთრობს და მხოლოდ მომდევნო წელს ასრულებს მეტამორფოზს. ნუ აიყვანთ — ხელში აღება ამოცნობისთვის საჭირო არ არის.
სირიული მყვარი (Pelobates syriacus) უფრო მსხვილი და „გათხრილი“ სხეულისაა, დიდი შიდა მეტატარზული ნიჩბით; Tarkhnishvili et al. 2026 მას აღმოსავლეთ საქართველოში ასახელებს, არა კოლხურ ტყეში. მცირეაზიური ბაყაყი (Rana macrocnemis) და ტბორის ბაყაყი (Pelophylax ridibundus) ჰორიზონტალური გუგით და გვერდითი კანის ნაოჭებით გამოირჩევიან; ტბორის ბაყაყი უფრო წყლის პირას რჩება. კავკასიური გომბეშო (Bufo verrucosissimus) და მწვანე გომბეშო (Bufotes viridis) დიდი, კოპლებიანი, ჰორიზონტალური გუგით არიან. აღმოსავლური ვასაკა (Hyla orientalis) მწვანეა თითის დისკებით და ხეზე ადის. დასავლეთევროპული Pelodytes punctatus საქართველოში არ გვხვდება.
შხამიანი არ არის. ტყის ჩრდილში, ცივი ნაკადულის ან ტყის გზის გუბის პირას პატარა ბაყაყი ვერტიკალური გუგით და ზურგის ჯვრით ამ სახეობას ემთხვევა უფრო, ვიდრე ტბორის ბაყაყს. ნუ აიყვანთ.
Tarkhnishvili et al. 2026 მას ბიოლოგიურად დადასტურებულად იღებს და კავკასიის ეკორეგიონის დასავლეთის ენდემად ასახელებს — არა მხოლოდ საქართველოს პოლიტიკური საზღვრის. ტიპური ლოკალიტეტია ლომისმთა, ბაკურიანის მახლობლად. იგივე ჩამონათვალში COI ბარკოდი გომბორიდანაა, ფიგურის ლოკალიტეტი — ქისტაური. საქართველოში ერთადერთი Pelodytes-ია.
საქართველოში გვხვდება. არ არის მთელი ქვეყნის თანაბარი მკვიდრი და მშრალ აღმოსავლეთ ვაკეზე ნუ ივარაუდებთ. Tarkhnishvili et al. 2026 ადასტურებს სახეობას და ასახელებს გომბორსა და ქისტაურს. Amphibian Species of the World ტიპურ ლოკალიტეტს უთითებს ლომისმთას ბაკურიანთან. ამ გვერდის ფოტოები 2015 წლის 21 მაისს ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნულ პარკშია გადაღებული (ზაური ხაჩიძე). Litvinchuk და Kidov (2018) აჯამებენ 56 ქართულ ლოკალიტეტს: კოლხეთის სანაპიროდან (ფოთი, კულევი, ბათუმი) აჭარა–გურია–იმერეთ–რაჭის ტყეებამდე, ბორჯომის ხეობამდე და დიდი კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე ბარისახოდან ლაგოდეხამდე. სიმაღლე იმ ნაკრებში ზღვის დონიდან დაახლოებით 2300 მ-მდეა (ცხრა-ცხაროს უღელტეხილი). ქართული ენციკლოპედია და National Geographic-ის რუკა მცირე კავკასიონზე აღმოსავლეთ ზღვრად ბორჯომის ხეობას უთითებენ; იმავე 2018 წლის ნაკრებში არის ტაბაწყურიც — ეს წყაროები ზუსტ აღმოსავლეთ ზღვარზე სრულად არ ემთხვევა. ჰაბიტატი ნოტიო, დაჩრდილული ფართოფოთლოვანი ან შერეული მთის ტყეა, იშვიათად წიწვოვანი ტყე და სუბალპური სარტყელი, ცივი გამჭვირვალე ნაკადულის, ტბორის ან წყაროს პირას. AmphibiaWeb-ის მიხედვით ხანდახან წყლიდან 200–300 მ-ზეცაა. CBG მღვიმის ჩანაწერებს უთითებს (მარშანიას II, კოტშა) — ტროგლოქსენია, მღვიმის მუდმივი მკვიდრი არა.
ამ გვერდზე ქართული კუჭის შიგთავსის კვლევა არ არის. ქართული ენციკლოპედია საკვებად ასახელებს მწერებს, მათ მატლებს და წვრილ უხერხემლოებს. სახეობის დონეზე ეს ხმელეთის უხერხემლოებზე ნადირობაა; თავკომბალა წყალში იკვებება. ნუ მიიჩნევთ ბაღის მავნებლების „ბიოლოგიურ კონტროლად“.
დაკავშირებული გიდები
კითხვები
მოკლე პასუხები კავკასიური ჯვრიანასთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
კი. Tarkhnishvili et al. 2026 ბიოლოგიურად დადასტურებულად მიიჩნევს. ტიპური ლოკალიტეტი ბაკურიანის მახლობლად ლომისმთაა.
ნოტიო მთის ტყეში ცივი ნაკადულის, ტბორის ან წყაროს პირას. დასახელებული წერტილებია ბაკურიანი/ლომისმთა, ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი (ფოტო: 21 მაისი 2015), გომბორი და ქისტაური; 2018 წლის ნაკრები ასევე მოიცავს კოლხეთის სანაპიროს, აჭარას, რაჭას და ლაგოდეხს. მთელ აღმოსავლეთ ვაკეზე ნუ ივარაუდებთ.
პატარა, წვრილი ბაყაყი, დაახლოებით 4–5.5 სმ, ვერტიკალური გუგით, სუსტი ფარფლით და ზურგზე ირიბი ჯვრით. არ აქვს მყვრის დიდი ნიჩაბი და არც ვასაკას თითის დისკები.
სახეობის დონეზე სხეულის სიგრძე დაახლოებით 4–5.5 სმ-ია. საქართველოსთვის ცალკე გაზომილი სერია ამ გვერდზე არ არის.
მწერებსა და სხვა წვრილ უხერხემლოებს. ქართული კვების კვლევა აქ არ არის.
ძირითადად ღამით. ბორჯომის ხეობაში გამრავლება მაისის მეორე ნახევრიდან სექტემბრის ბოლომდეა. თავკომბალა ხშირად მომდევნო წელს გამოდის.
არა. შხამი არ აქვს. ნუ აიყვანთ.
გლობალურად Near Threatened (2009). საქართველოს წითელ ნუსხაში NT-ად არის მითითებული. ველური ამფიბია არ დაიჭიროთ.
წყაროები
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
მოამზადა Reptiles.ge-ის რედაქციამ, აქ ჩამოთვლილი წყაროების მიხედვით.
