შინაარსზე გადასვლა
ReptilesReptiles
ფრინველები4 წთ კითხვა3 ნახვა

სომხეთში თეთრი ყარყატის 3 166 მობუდარი წყვილი დაითვალეს

სომხეთმა ყარყატის მე-8 საერთაშორისო აღრიცხვაში 3 731 ბუდე, 3 166 წყვილი და 11 745 ფრინველი დაითვალა. ბუდეების 86,9% ელექტროინფრასტრუქტურაზეა, ხეზე კი მხოლოდ 1,6%. ყველაზე მჭიდროდ ყარყატები არარატის ველზე, არმავირისა და არარატის მარზებში ბუდობენ.

თეთრი ყარყატების წყვილი ბუდეზე, ბოძის თავზე, მარმარაშენი, არარატის მარზი, 2014 წლის აპრილი. Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.
თეთრი ყარყატების წყვილი ბუდეზე, ბოძის თავზე, მარმარაშენი, არარატის მარზი, 2014 წლის აპრილი. Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0. ფოტო: Armineaghayan · Wikimedia Commons · მარმარაშენი, არარატის მარზი, სომხეთი · 6 აპრილი 2014

2024 წლის ივნისში სომხეთმა თეთრი ყარყატის მე-8 საერთაშორისო აღრიცხვაში მიიღო მონაწილეობა და ქვეყნის ყველა მარზში თითოეული ბუდე ცალ-ცალკე აღრიცხა. შედეგები Caucasiana-ში 2026 წლის 19 ნოემბერს გამოქვეყნდა: 3 166 მობუდარი წყვილი, თითქმის ხუთჯერ მეტი, ვიდრე 2016 წელს. ავტორები აფრთხილებენ, რომ ზრდის ნაწილი შესაძლოა უფრო სრულმა აღრიცხვამ გამოიწვია.

როგორ დაითვალეს?

თეთრი ყარყატი მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე კარგად შესწავლილი ფრინველია. საერთაშორისო აღრიცხვა 1934 წლიდან დაახლოებით ყოველ ათ წელიწადში ერთხელ ტარდება, და მერვე რაუნდი 2024–2025 წლებში ჩატარდა. სომხეთში მას გერმანიის ბუნების დაცვის კავშირის (NABU) სომხური ფილიალი ხელმძღვანელობდა, რომელიც არარატის ველზე ყარყატებს 2020 წლიდან ყოველწლიურად აკვირდება.

მზადება ზამთარში დაიწყო. რეგიონული ადმინისტრაციებიდან შეგროვებული ცნობები 2023 წლის ზამთარში ადგილზე გადაამოწმეს და თითოეულ ბუდეს GPS კოორდინატები ჩაუწერეს. თავად აღრიცხვა 2024 წლის 4–26 ივნისს, 22 საველე დღეში, სამმა ჯგუფმა ერთდროულად ჩაატარა. ყოველ ბუდეზე ინიშნებოდა, სად იყო აშენებული, დაკავებული იყო თუ მიტოვებული და რამდენი ზრდასრული და ბარტყი იჯდა მასში. ბუდეს ერთხელ ამოწმებდნენ, ამიტომ ავტორები შედეგს მინიმალურ შეფასებად თვლიან.

სად ბუდობენ ყარყატები?

მობუდარი წყვილები 11 მარზიდან 8-ში იპოვეს, ერევნის ჩათვლით. ტავუშსა და გეღარქუნიქში ბუდე არ აღმოჩნდა. სიუნიქში, სისიანთან, ერთი წარუმატებელი ბუდე მხოლოდ 2026 წელს დააფიქსირეს და აღრიცხვაში არ შევიდა. ყველაზე მჭიდროდ ყარყატები არარატის ველზე ბუდობენ: არმავირის 98 დასახლებიდან 84-ში ერთი ბუდე მაინც იყო, არარატის 99-დან 70-ში. შირაკსა და ლორეში დასახლებების მეოთხედზე ნაკლებია დაკავებული, კოტაიკში კი ყარყატი ახლა პირველად ბუდობს, სამ დასახლებაში.

თეთრი ყარყატის მობუდარი წყვილები დასახლებების მიხედვით, 2024: რაც დიდია წრე, მით მეტი წყვილია (1-დან 121-მდე). Caucasiana, CC BY 4.0.
თეთრი ყარყატის მობუდარი წყვილები დასახლებების მიხედვით, 2024: რაც დიდია წრე, მით მეტი წყვილია (1-დან 121-მდე). Caucasiana, CC BY 4.0. ფოტო: Aghajanyan et al. 2026 · doi.org · Armenia

ყველაზე დიდი კოლონია არმავირის სოფელ ეღეგნუტშია: 127 ბუდე და 303 ფრინველი. ათ უდიდეს სოფელს შორის ხუთი არარატის მარზშია, სამი არმავირში და ორი ლორეში, მათ შორის ტაშირი 89 ბუდით. არარატის ველის ზოგ 10×10 კმ კვადრატში 100 კმ²-ზე 349 წყვილამდე ბუდობს.

გამრავლებაც კარგად წავიდა. 2 606 წყვილმა ბარტყები გამოზარდა და სულ 5 413 ბარტყი დაითვალეს, ანუ საშუალოდ 1,7 ბარტყი წყვილზე და 2,07 ყოველ წარმატებულ წყვილზე. 11 745 ფრინველი ამ ბარტყებისა და 6 332 ზრდასრულის ჯამია; ზრდასრულები თითო დაკავებულ ბუდეზე ორით არის გამოთვლილი.

ბუდე ბოძზე, არა ხეზე

სომხეთში ყარყატების ბუდეების 98,4% ადამიანის ნაგებობებზეა. 86,9% ელექტროინფრასტრუქტურაზეა, ბოძებსა და ანძებზე, 8,1% სახურავებზე და 3,4% სხვა ნაგებობებზე, მაგალითად სარკინიგზო კონსტრუქციებზე, ანტენებსა და წყლის ავზებზე. ხეზე მხოლოდ 1,6% იყო, ისიც მხოლოდ ლორეში, შირაკსა და არმავირში. 1984 წელს ბოძებზე ბუდეების დაახლოებით ნახევარი იყო, 2005–2009 წლებში კი უკვე 82,4%, ამიტომ ავტორების აზრით ბოძებზე გადასვლა სომხეთში თითქმის დასრულებულია.

სად აშენებენ ყარყატები ბუდეს სომხეთში, 2024: ელექტროინფრასტრუქტურა 86,9%, სახურავები 8,1%, სხვა ნაგებობები 3,4%, ხეები 1,6%. Caucasiana, CC BY 4.0.
სად აშენებენ ყარყატები ბუდეს სომხეთში, 2024: ელექტროინფრასტრუქტურა 86,9%, სახურავები 8,1%, სხვა ნაგებობები 3,4%, ხეები 1,6%. Caucasiana, CC BY 4.0. ფოტო: Aghajanyan et al. 2026 · doi.org

ბოძზე ბუდეს თავისი საფრთხე აქვს. აღრიცხვისას 109 ბუდე (2,9%) საგანგებო ან სახიფათო მდგომარეობაში აღინიშნა, ყველაზე მეტი არმავირში (31), ლორეში (30), არარატსა (24) და შირაკში (21). ადგილობრივებისა და ელექტროკომპანიის ცნობით, ყარყატები ბუდეებთან სადენებს ეჯახებიან და დენი ურტყამთ, განსაკუთრებით ხშირად ერევნის თბოელექტროსადგურზე. 2005–2016 წლებში ბუდეები ყველაზე ხშირად ქარმა დაანგრია, შემდეგ კი მოკლე ჩართვით გაჩენილმა ხანძარმა. სომხეთის ხაზებზე დენით დაღუპულ ფრინველებზე ჩვენ ადრეც დავწერეთ: 114 კმ ხაზზე 252 ფრინველი იპოვეს.

მართლა ხუთჯერ მეტია?

40 წლის განმავლობაში სომხეთში ყარყატის რიცხვი ვიწრო ფარგლებში მერყეობდა: 1988 წელს 668 წყვილი, 2005 წელს 548, 2016 წელს 654. 2024 წლის 3 166 წყვილი 2016 წლის რიცხვს თითქმის ხუთჯერ აღემატება. ავტორები სიფრთხილისკენ მოგვიწოდებენ: 1988 წლის მონაცემები საფოსტო კითხვარით შეგროვდა და შეიძლება გადაჭარბებული იყოს, 2016 და 2024 წლების აღრიცხვები კი სხვადასხვა მეთოდითა და დაფარვით ჩატარდა. ესპანეთშიც, როცა 2004 წელს ყველა ბუდე პირველად დაითვალეს, რიცხვი 1994 წელთან შედარებით თითქმის გაორმაგდა.

მობუდარი წყვილების რაოდენობა სომხეთის ეროვნულ აღრიცხვებში: 668, 548, 654 და 2024 წელს 3 166. Caucasiana, CC BY 4.0.
მობუდარი წყვილების რაოდენობა სომხეთის ეროვნულ აღრიცხვებში: 668, 548, 654 და 2024 წელს 3 166. Caucasiana, CC BY 4.0. ფოტო: Aghajanyan et al. 2026 · doi.org

რეალური ზრდა მაინც სავარაუდოა. არარატის ველზე თევზის მეურნეობები 2000 წლის 35-დან 2014 წელს 250-მდე გამრავლდა, ფრინველის ფაბრიკებთან და ნაგავსაყრელებზე კი ყარყატს მთელი წლის განმავლობაში აქვს საკვები. იმავე წყაროებით იკვებება არარატის ველზე მოზამთრე 1 600–2 200 ყარყატიც: როცა 2022–2023 წლის ზამთარში მასისის ნაგავსაყრელი და არაქსის ფრინველის ფაბრიკა დაიხურა, მათი რიცხვი შემცირდა. ზუსტი მიზეზის დასადგენად ავტორები ერთნაირი მეთოდით ჩატარებულ განმეორებით აღრიცხვებს ითხოვენ.

თეთრი ყარყატი ელექტრობოძზე, არარატის მარზი, 2018 წლის თებერვალი. Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
თეთრი ყარყატი ელექტრობოძზე, არარატის მარზი, 2018 წლის თებერვალი. Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. ფოტო: Gayaneh.chopin · Wikimedia Commons · არარატის მარზი, სომხეთი · 21 თებერვალი 2018

რა კავშირშია საქართველოსთან?

ყარყატის მეორე კერა სომხეთის ჩრდილოეთშია, ლორესა და შირაკში, რომლებიც საქართველოს ქვემო ქართლსა და სამცხე-ჯავახეთს ესაზღვრება. ლორეში ბუდეები ყველაზე სწრაფად იცვლება: დაკავებული ბუდეების 32,9% ახალი იყო, მიტოვებულების 62,9% კი ახლად მიტოვებული. მიზეზი ჯერ უცნობია.

საქართველოში 2024 წლის კვლევამ ადრე შესწავლილ დასახლებებში 2018–2020 წლებთან შედარებით 40%-ით მეტი მობუდარი წყვილი აჩვენა, თუმცა ეს ზრდა სტატისტიკურად სარწმუნო არ იყო. პარალელური გენეტიკური კვლევის მიხედვით, სომხეთის ყარყატები იზოლირებული არ არიან და რეგიონის სხვა პოპულაციებთან არიან დაკავშირებული, ამიტომ ავტორები მათ ერთი დიდი ქსელის ნაწილად განიხილავენ. სხვა ფრინველები ფრინველების განყოფილებაშია.

გააგრძელეთ კითხვა

დაკავშირებული სიახლეები

ყველა სიახლე