შინაარსზე გადასვლა
ReptilesReptiles
მწერები3 წთ კითხვა5 ნახვა

ილიაუნის მეცნიერებმა თურქეთსა და ირანში ბუგრის ახალი სახეობა აღწერეს

Aphis tanaceticola ტანაცეტუმზე ცხოვრობს და 1966 და 1977 წლებში შეგროვებული სამუზეუმო ნიმუშებით აღიწერა. ის ჭარხლის ბუგრს ჰგავს, მაგრამ ფეხის ერთი პატარა ნიშნით განსხვავდება.

Aphis tanaceticola-ს ფრთიანი დედალი მიკროსკოპის პრეპარატზე. ფიგურა 1c სტატიიდან, Insects, CC BY 4.0.
Aphis tanaceticola-ს ფრთიანი დედალი მიკროსკოპის პრეპარატზე. ფიგურა 1c სტატიიდან, Insects, CC BY 4.0. ფოტო: Işıl Özdemir, Ninutsa Kvachadze, Shalva Barjadze · doi.org · სამუზეუმო პრეპარატი, თურქეთი და ირანი · 2 ნოემბერი 2026

2026 წლის 2 ნოემბერს ჟურნალ Insects-ში ბუგრის ახალი სახეობის, Aphis tanaceticola-ს, აღწერა გამოქვეყნდა. ავტორები ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტისა და თურქეთის კოჯაელის უნივერსიტეტის მკვლევრები არიან. ბუგრი ანკარის პროვინციაში (თურქეთი) და მაზანდარანში (ირანი) ტანაცეტუმზე იპოვეს, ოღონდ არა ახლა: ნიმუშები პარიზის ბუნების ისტორიის მუზეუმში 50 წელზე მეტ ხანს ინახებოდა.

რა აღწერეს?

ბუგრები პატარა, რბილსხეულიანი მწერებია, რომლებიც მცენარის წვენით იკვებებიან. ახალი სახეობა, Aphis tanaceticola, ბუგრების ყველაზე დიდ გვარს, Aphis-ს, ეკუთვნის. სტატიის მიხედვით, ამ გვარში 799 სახეობაა, თურქეთში მათგან 109-ია აღრიცხული, ირანში კი 77. ახალი ბუგრი თურქეთში Tanacetum parthenium-ზე იპოვეს, ირანში კი ტანაცეტუმის დაუზუსტებელ სახეობაზე.

სახელიც მასპინძელი მცენარიდან მოდის: tanaceticola ნიშნავს „ტანაცეტუმის მცხოვრებს“. სტატიის ავტორები არიან კოჯაელის უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი იშილ ოზდემირი, ილიაუნის კურსდამთავრებული, ეკოლოგიის ბაკალავრი ნინუცა კვაჭაძე და ილიაუნის ზოოლოგიის ინსტიტუტის ასოცირებული პროფესორი შალვა ბარჯაძე. სტატია 2 ნოემბერს გამოქვეყნდა, ილიაუნიმ კი ამის შესახებ 5 ნოემბერს დაწერა.

Aphis tanaceticola: მარცხნივ კოლონიის დამაარსებელი დედალი, მარჯვნივ უფრთო დედალი, მიკროსკოპის პრეპარატზე. ფიგურა 1a–b სტატიიდან, Insects, CC BY 4.0.
Aphis tanaceticola: მარცხნივ კოლონიის დამაარსებელი დედალი, მარჯვნივ უფრთო დედალი, მიკროსკოპის პრეპარატზე. ფიგურა 1a–b სტატიიდან, Insects, CC BY 4.0. ფოტო: Işıl Özdemir, Ninutsa Kvachadze, Shalva Barjadze · doi.org · სამუზეუმო პრეპარატი, თურქეთი და ირანი · 2 ნოემბერი 2026

ნიმუშები 50 წელზე მეტ ხანს მუზეუმში იდო

ახალი სახეობა ველზე კი არა, მიკროსკოპის პრეპარატებზე იპოვეს. თურქული ნიმუშები 1966 წლის 9 ივნისს ანკარის პროვინციაში, ყარაგოლთან, 1500 მეტრ სიმაღლეზე შეაგროვეს. ირანული კი 1977 წლის 9 მაისს მაზანდარანში, ჩალუსთან, ზღვის დონიდან 30 მეტრზე. პრეპარატები პარიზის ბუნების ისტორიის ეროვნულ მუზეუმში ინახებოდა, საიდანაც ავტორებმა ისინი შესასწავლად ითხოვეს.

ამიტომ ცოცხალი ბუგრის ფერი უცნობია: სტატიაში მხოლოდ პრეპარატზე დარჩენილი შეფერილობაა აღწერილი. აღწერილია კოლონიის დამაარსებელი დედალი, უფრთო და ფრთიანი დედლები და უფრთო დედლები, რომლებიც ფრთიანებს ჰგვანან. ჰოლოტიპი ირანულია და პარიზში ინახება. რამდენიმე პარატიპი კი თბილისში, ილიაუნის ზოოლოგიის ინსტიტუტის კოლექციაში დარჩა.

რით განსხვავდება სხვა ბუგრებისგან?

ტანაცეტუმისებრ მცენარეებზე (Anthemideae) Aphis-ის კიდევ 15 პალეარქტიკული სახეობა ცხოვრობს. მათგან ხუთს, ახალი სახეობის მსგავსად, მუცლის ზურგზე, სიფუნკულების წინ, გამკვრივებული მუქი ფირფიტები აქვს. ახალი ბუგრი განსაკუთრებით ჰგავს ჭარხლის ბუგრს (Aphis fabae) და Aphis solanella-ს. ავტორების თქმით, მათთან აღრევა ადვილია.

მარცხნივ მუცლის ზურგის კუტიკულის ბადისებრი ნახატი, მარჯვნივ ფეხის პირველი სეგმენტი თავისი ჯაგრებით, ძლიერ გადიდებული. ფიგურა 4 სტატიიდან, Insects, CC BY 4.0.
მარცხნივ მუცლის ზურგის კუტიკულის ბადისებრი ნახატი, მარჯვნივ ფეხის პირველი სეგმენტი თავისი ჯაგრებით, ძლიერ გადიდებული. ფიგურა 4 სტატიიდან, Insects, CC BY 4.0. ფოტო: Işıl Özdemir, Ninutsa Kvachadze, Shalva Barjadze · doi.org · სამუზეუმო პრეპარატი, თურქეთი და ირანი · 2 ნოემბერი 2026

ყველაზე საიმედო ნიშანი ფეხის პირველ სეგმენტზე ჯაგრების რიცხვია. ახალ სახეობას წინა, შუა და უკანა ფეხზე სამ-სამი ჯაგარი აქვს (3:3:3), ხუთ მსგავს სახეობას კი უკანა ფეხზე მხოლოდ ორი (3:3:2). ამიტომ ავტორები ფიქრობენ, რომ ბუგრი შეიძლება „მალულად“ სხვაგანაც ცხოვრობდეს, თუ ნიმუშებს ამ ნიშანს არავინ უმოწმებდა. სტატიაში ამ ექვსი სახეობის სარკვევიც არის.

ირანული და თურქული ბუგრები ერთმანეთს არ ჰგვანან

ირანული ბუგრები მოკლებეწვიანია, თურქული კი გრძელბეწვიანი: თურქულ ნიმუშებს ულვაშებზე, თავზე, ფეხებსა და მუცელზე გაცილებით გრძელი ჯაგრები აქვს. თურქული ნიმუშები უფრო მუქიცაა. ულვაშის მესამე სეგმენტზე მეორადი რინარიუმები, ანუ მგრძნობიარე ორგანოები, თურქულებს 2-დან 19-მდე აქვთ, ირანულებს კი 1-დან 7-მდე.

ფრთიანისმაგვარი უფრთო დედლები: მარცხნივ ირანიდან, მარჯვნივ თურქეთიდან. თურქული ნიმუშები უფრო მუქია. ფიგურა 2 სტატიიდან, Insects, CC BY 4.0.
ფრთიანისმაგვარი უფრთო დედლები: მარცხნივ ირანიდან, მარჯვნივ თურქეთიდან. თურქული ნიმუშები უფრო მუქია. ფიგურა 2 სტატიიდან, Insects, CC BY 4.0. ფოტო: Işıl Özdemir, Ninutsa Kvachadze, Shalva Barjadze · doi.org · ჩალუსი, ირანი და ყარაგოლი, თურქეთი · 2 ნოემბერი 2026

ავტორები ამ განსხვავებას ერთი სახეობის შიგნით ცვალებადობად თვლიან და არა ორ ცალკე სახეობად, რადგან სარკვევი ნიშნების უმეტესობა ემთხვევა. ორ ადგილს შორის დაახლოებით 1660 კილომეტრია. ჩალუსი ნოტიო დაბლობია, ყარაგოლი კი მშრალი მთა, ნიმუშებიც სხვადასხვა თვეშია შეგროვებული. ავტორების თქმით, ამ ცვალებადობის მიზეზის გასარკვევად შუალედური ადგილების ნიმუშებია საჭირო.

Tanacetum parthenium, ახალი ბუგრის მასპინძელი მცენარე, ყვავილობისას. სტამბოლი, თურქეთი, 2026 წლის სექტემბერი. iNaturalist, CC BY-NC 4.0.
Tanacetum parthenium, ახალი ბუგრის მასპინძელი მცენარე, ყვავილობისას. სტამბოლი, თურქეთი, 2026 წლის სექტემბერი. iNaturalist, CC BY-NC 4.0. ფოტო: Jordi López-Pujol · iNaturalist · სტამბოლი, თურქეთი · 19 სექტემბერი 2026

გვხვდება თუ არა საქართველოში?

ეს ჯერ არავინ იცის. ახალი სახეობა მხოლოდ ორი ადგილიდანაა ცნობილი, ერთი თურქეთში და ერთი ირანში, და სტატია საქართველოს ნიმუშებს არ ახსენებს. ავტორები ვარაუდობენ, რომ ბუგრი უფრო ფართოდაა გავრცელებული, რადგან Tanacetum parthenium ევრაზიაში, აფრიკაში, ავსტრალიასა და ამერიკაში გვხვდება.

Tanacetum parthenium ქვის კედელზე, გაგრა, აფხაზეთი, 2026 წლის აგვისტო. iNaturalist, CC BY-NC 4.0.
Tanacetum parthenium ქვის კედელზე, გაგრა, აფხაზეთი, 2026 წლის აგვისტო. iNaturalist, CC BY-NC 4.0. ფოტო: Фёдор Хоменко · iNaturalist · გაგრა, აფხაზეთი, საქართველო · 27 აგვისტო 2026

მასპინძელი მცენარე საქართველოშიც იზრდება: ბოლო ფოტო გაგრაშია გადაღებული, 2026 წლის აგვისტოში. საქართველოს მწერები მწერების ჰაბზეა, ახალი სახეობების სხვა აღწერები კი სიახლეებში.

გააგრძელეთ კითხვა

დაკავშირებული სიახლეები

ყველა სიახლე