მიმოხილვა
კავკასიური მორიელი საქართველოში
კავკასიური მორიელი (Olivierus caucasicus) Buthidae-ს ოჯახის მორიელია. სახეობა პირველად საქართველოდან არის აღწერილი — ტიპური ლოკალობა წყაროებში მითითებულია როგორც Tiflis, ანუ დღევანდელი თბილისი. ძველ ლიტერატურაში სახეობა ხშირად Mesobuthus caucasicus-ისა და სხვა ძველი კომბინაციების სახელით გვხვდება. თანამედროვე კატალოგებში მიღებული სახელია Olivierus caucasicus. 2018 წლის რევიზიამ კავკასიური პოპულაციები ძველი, ფართო ცენტრალურაზიური გაგებისგან გამოყო. ამ გვერდზე საქართველოს რუკაზე მხოლოდ თბილისია მონიშნული, რადგან ზუსტად ეს ლოკალობაა წყაროებით დადასტურებული. ზოგადი მითითება „საქართველო“ ქვეყნის ყველა რეგიონში გავრცელებას არ ნიშნავს.
ბოლო განახლება
ამოცნობა
როგორ ამოვიცნოთ კავკასიური მორიელი
საშუალო ან შედარებით დიდი ზომის, მოყვითალო-მოყავისფრო Buthidae-ს ოჯახის მორიელია. აქვს ორი მარწუხი და სეგმენტირებული კუდი, რომლის ბოლოშიც ნესტარია. მხოლოდ შეფერილობით ან შორიდან გადაღებული ფოტოთი სახეობის ზუსტად დადგენა სანდო არ არის.
2018 წლის რევიზიის მიხედვით ზრდასრული მამრები დაახლოებით 50–55 მმ-მდე იზრდებიან, მდედრები კი დაახლოებით 58–75 მმ-მდე. შესაბამისად, კავკასიური მორიელი საქართველოს მცირე Euscorpius-ის ტიპის მორიელებთან შედარებით უფრო დიდი სახეობაა.
სხეული მოყვითალო-მოყავისფროა. ქარაპაქსი და ზურგის ფირფიტები უფრო მუქადაა პიგმენტირებული, ხოლო კუდის მეხუთე სეგმენტის წინა ნაწილიც გამუქებულია. მხოლოდ ამ შეფერილობით სახეობის ზუსტად დადგენა არ შეიძლება.
Buthidae-ს ოჯახის ბევრ მორიელს შედარებით წვრილი მარწუხები და კარგად განვითარებული კუდი აქვს. ეს ნიშნები ამოცნობაში გვეხმარება, თუმცა სახეობის საბოლოოდ დასადგენად ხშირად საჭიროა უფრო დეტალური ფოტო და სპეციალისტის შეფასება.
ჭრელ მორიელთან (Mesobuthus eupeus) შედარებისას მნიშვნელოვანია ზომა, სხეულის შეფერილობის დეტალები, კუდისა და მარწუხების პროპორციები და აღმოჩენის ადგილი. მხოლოდ ის, რომ მორიელი „ყვითელია“ ან მოყვითალო შეფერილობა აქვს, სახეობის დასადგენად საკმარისი არ არის.
იტალიური მორიელი და მეგრული მორიელი Euscorpiidae-ს ოჯახს მიეკუთვნებიან, კავკასიური მორიელი კი — Buthidae-ს. გარჩევისას ერთად უნდა შეფასდეს მარწუხების აგებულება, კუდის პროპორციები, სხეულის ზომა, შეფერილობა და ჰაბიტატი. მხოლოდ ერთი ნიშანი ზუსტი იდენტიფიკაციისთვის საკმარისი არ არის.
ბიოლოგია
ჰაბიტატი, კვება, ქცევა და კონსერვაცია
ჰაბიტატი და გავრცელება
საქართველოს ფარგლებში კავკასიური მორიელის ჰაბიტატის დეტალური, ადგილობრივად დადასტურებული სურათი ამ გვერდზე ჯერ არ გვაქვს. ტიპური ლოკალობა თბილისია, ხოლო 2018 წლის რევიზიაში განხილული მასალა კავკასიასა და მის მეზობელ შედარებით მშრალ ტერიტორიებს უკავშირდება. ამიტომ ჰაბიტატი მხოლოდ ფრთხილად შეიძლება აღიწეროს: სავარაუდოდ უკავშირდება თბილ, მშრალ, ქვიან ან ღია გარემოს, სადაც მორიელები დღის განმავლობაში თავშესაფრებში იმალებიან. ეს არ ნიშნავს, რომ სახეობა თბილისის ყველა უბანში ან საქართველოს ყველა მშრალ ადგილზე გვხვდება.
კვება
საქართველოში კავკასიური მორიელის კვება ცალკე დეტალურად შესწავლილი არ არის. როგორც სხვა მორიელები, ის მტაცებელია და ძირითადად მცირე უხერხემლოებსა და ფეხსახსრიანებზე ნადირობს. ნადავლის დასაჭერად მარწუხებს იყენებს, მის დასამორჩილებლად კი — ნესტარსა და შხამს. ეს მორიელების ზოგადი ბიოლოგიაა და არა საქართველოში ჩატარებული ცალკე კვებითი კვლევის შედეგი.
ქცევა
მორიელები ძირითადად ფარული ცხოვრების წესით გამოირჩევიან. დღისით ხშირად ქვების ქვეშ, ნაპრალებში ან სხვა დაცულ ადგილებში იმალებიან, ხოლო საღამოსა და ღამით უფრო აქტიურები ხდებიან. კავკასიური მორიელი ადამიანს არ ეძებს და მიზანმიმართულად არ ესხმის თავს. ჩხვლეტა უმეტესად მაშინ ხდება, როცა მორიელს ხელით ეხებიან, აწვებიან ან მის სამალავს არღვევენ.
კითხვები
ხშირად დასმული კითხვები
მოკლე პასუხები კავკასიური მორიელთან დაკავშირებულ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვებზე.
დიახ. კავკასიური მორიელი საქართველოში დადასტურებული სახეობაა. მისი ტიპური ლოკალობა თბილისია.
Mesobuthus caucasicus ძველი ან შუალედური ტაქსონომიური კომბინაციაა. თანამედროვე კატალოგებში მიღებული სახელია Olivierus caucasicus, თუმცა 2018 წლის რევიზიაში სახეობა Mesobuthus caucasicus-ის სახელით არის განხილული.
მხოლოდ ფერი სახეობის ზუსტად დასადგენად საკმარისი არ არის. მნიშვნელოვანია სხეულის ზომა, კუდისა და მარწუხების პროპორციები, მუქი პიგმენტაციის განლაგება და აღმოჩენის ადგილი. თუ იდენტიფიკაცია გაურკვეველია, საუკეთესოა კარგი ხარისხის ახლო ფოტო და სპეციალისტის შეფასება.
კავკასიური მორიელი შხამიანია და მისი ნესტრით ჩხვლეტა შეიძლება მტკივნეული იყოს. ხელში ნუ აიყვანთ. თუ ტკივილი ძლიერია, დაზარალებულია ბავშვი, ვითარდება ალერგიული ან სხვა საერთო სიმპტომები, ან მდგომარეობა გაურკვეველია, დარეკეთ 112-ზე და მიმართეთ სამედიცინო დახმარებას.
ამ გვერდზე გამოყენებული წყაროებით კავკასიური მორიელისთვის ცალკე IUCN-ის შეფასება ან საქართველოს წითელი ნუსხის სახეობრივი სტატუსი დადასტურებული არ არის. ამიტომ გვერდზე კონსერვაციის დაუმოწმებელი კატეგორია ან პოპულაციის ტენდენცია არ უნდა დაემატოს.
წყაროები
წყაროები
წყაროები
წყაროები
- Fet et al. 2018 — revision of the Mesobuthus caucasicus complex
- Kovařík 2019 — taxonomic reassessment of Lychas, Mesobuthus and Olivierus
- GBIF — Olivierus caucasicus taxon record
სახეობების პროფილები შედგენილია რეცენზირებული ლიტერატურისა და აღიარებული ბიომრავალფეროვნების მონაცემთა ბაზების საფუძველზე და განახლდება ახალი ტაქსონომიური და კონსერვაციის მონაცემების გამოჩენისას.
დაკავშირებული გიდები