საქართველოს მღვიმეებში ღამურის 20 სახეობაა აღრიცხული
საქართველოში ცნობილი ღამურის 30 სახეობიდან 20 მღვიმეებსა და სხვა მიწისქვეშა ადგილებშია ნანახი. ღამურებისთვის კი ასეთი ადგილების მხოლოდ დაახლოებით 15%-ია შესწავლილი.
ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ზოოლოგიის ინსტიტუტისა და EUROBATS-ის მკვლევრებმა საქართველოს მიწისქვეშა ადგილებში ღამურების შესახებ არსებული მონაცემები გააერთიანეს: 1912 წლიდან გამოქვეყნებული ჩანაწერები და 1999–2024 წლებში ჩატარებული 300-ზე მეტი აღრიცხვა. სულ 115 მიწისქვეშა ადგილიდან 331 ჩანაწერი შეგროვდა. ქვეყანაში ცნობილი ღამურის 30 სახეობიდან 20 მღვიმეებში, მაღაროებსა და ხელოვნურ გამოქვაბულებში დაფიქსირდა. სტატია ჟურნალ Subterranean Biology-ში 2024 წლის 22 ნოემბერს გამოქვეყნდა.
რა გაარკვიეს?
1912–2010 წლებში გამოქვეყნებულ ნაშრომებში საქართველოს 71 მიწისქვეშა ადგილიდან ღამურის 13 სახეობა იყო ცნობილი. ავტორებმა ამას 44 ახალი ადგილი დაამატეს. დღეს ჯამში 115 ადგილიდან 331 ჩანაწერია, ღამურის 20 სახეობისა, რომლებიც სამ ოჯახსა და ათ გვარს მიეკუთვნება. ერთ-ერთი მათგანი, ბლაზიუსის ცხვირნალა, ქვეყნისთვის ახალი აღმოჩნდა. ექვსი სახეობა კი ისეთია, რომელიც მიწისქვეშა ადგილებს ჩვეულებრივ არ იყენებს.
მკვლევრები მღვიმეებს 1999 წლიდან 2024 წლამდე წლის ყველა სეზონზე ამოწმებდნენ. ღამურების შეჯგუფების პერიოდში მღვიმის შესასვლელთან ბადეებსაც აბამდნენ. დაჭერილ ღამურებს სახეობის დასადგენად ზომავდნენ და იქვე უშვებდნენ. ძველი ჩანაწერებისთვის ავტორებმა საქართველოსა და რუსეთის ბიბლიოთეკები და მუზეუმები მოიარეს, რადგან ეს ნაშრომები ძირითადად ქართულად და რუსულად არის დაწერილი.
სურათი მაინც არასრულია. საქართველოში დაახლოებით 2000 მიწისქვეშა ადგილია, ღამურებისთვის კი მათი მხოლოდ დაახლოებით 15%-ია შესწავლილი. კარსტული მასივები ქვეყნის 6,4%-ს ფარავს და ძირითადად დასავლეთ საქართველოშია. ცნობილია 1500-ზე მეტი კარსტული და კონგლომერატის მღვიმე. აღმოსავლეთში მკვლევრებმა ხელოვნური გამოქვაბულებიც შეამოწმეს, ძირითადად მტკვრის, იორის, ხრამის, ალგეთისა და მაშავერას ხეობებში.
რომელი ღამურები გვხვდება ყველაზე ხშირად?
ყველაზე მეტი ჩანაწერი დიდ ცხვირნალას (Rhinolophus ferrumequinum) აქვს, 67. მას მოსდევს მცირე ცხვირნალა (Rhinolophus hipposideros), 65 ჩანაწერით. შემდეგ მოდის ჩვეულებრივი ფრთაგრძელა (Miniopterus schreibersii, 42), Myotis blythii (40) და სამხრეთული ცხვირნალა (Rhinolophus euryale, 36). ხუთივე ძირითადად მღვიმეში მცხოვრები სახეობაა.
ამ სახეობების უმეტესობა მღვიმეებში 1000-მდე ინდივიდის კოლონიებად ცხოვრობს. დიდი ცხვირნალა, Myotis blythii და ჩვეულებრივი ფრთაგრძელა 1999 წლამდელ ჩანაწერებშიც არის და ახალ აღრიცხვებშიც. სახეობათა ყველაზე დიდი მრავალფეროვნება ზღვის დონიდან 0–300 მ-სა და 1200–1500 მ-ზეა, შემდეგ კი 600–900 მ-ზე.
ახალი სახეობა და სახეობა, რომელიც აღარ ჩანს
ბლაზიუსის ცხვირნალა (Rhinolophus blasii) ამ 20 სახეობიდან ერთადერთია, რომელიც მხოლოდ მღვიმეებში ბინადრობს. საქართველოში პირველად 2006 წელს დაფიქსირდა, მას შემდეგ კი კიდევ სამ მღვიმეში იპოვეს.
მეჰელის ცხვირნალა (Rhinolophus mehelyi) საქართველოში ბოლოს 1964 წელს დაფიქსირდა. 25 წლის აღრიცხვებში ის ერთხელაც არ შეხვედრიათ. ავტორები მაინც არ გამორიცხავენ, რომ სახეობა ქვეყანაში ჯერ კიდევ გვხვდება, და მუდმივ მონიტორინგს ითხოვენ.
20 სახეობიდან სამი საქართველოს წითელ ნუსხაშია, ერთი კი IUCN-ის წითელ ნუსხაში. სამხრეთული ცხვირნალა საქართველოს წითელ ნუსხაში მოწყვლადია (VU), ჩვეულებრივი ფრთაგრძელა კი IUCN-ის წითელ ნუსხაში მოწყვლადად (VU) არის შეფასებული. ხუთივე ყველაზე ხშირი სახეობა ზურმუხტის ქსელის პრიორიტეტული სახეობების სიაშია.
სად არის ყველაზე დიდი კოლონიები?
ღლიანას მღვიმეში ქვეყნის ერთ-ერთი უდიდესი სადედე კოლონიაა, სადაც ღამურები ნაშიერს ზრდიან. აქ ყოველწლიურად ცხოვრობენ Myotis blythii და ჩვეულებრივი ფრთაგრძელა. ზოგ წელს და სეზონზე მათ დიდი და სამხრეთული ცხვირნალები უერთდებიან, ზოგჯერ კი Myotis emarginatus-იც. კოლონია წლიდან წლამდე 4000-დან 8000 ინდივიდამდე მერყეობს და პიკს ივლისის ბოლოს და აგვისტოს დასაწყისში აღწევს.
სამერცხლე კლდის მღვიმეში ზოგ წელს 8000 ინდივიდი ან მეტი გროვდება, ძირითადად Myotis blythii და ჩვეულებრივი ფრთაგრძელა. ყველაზე დიდი ცნობილი სამოზამთრო კოლონია საკიშორეს მღვიმეშია: იქ 1000-ზე მეტი ჩვეულებრივი ფრთაგრძელა იზამთრებს.
რა ემუქრება მღვიმის ღამურებს?
ავტორებმა დიდი კოლონიების მქონე შვიდი მღვიმე სამი საფრთხით შეაფასეს: ადამიანის მიერ შეშფოთება, ჰაბიტატის განადგურება ან გამოყენების შეცვლა და სინათლით დაბინძურება. მხედველობაში მიიღეს ისიც, რამდენად ადვილია მღვიმეში მოხვედრა. ყველაზე საფრთხეში ღლიანას მღვიმე აღმოჩნდა, სამქულიან შკალაზე 2,75 ქულით. ეს მაშინ, როცა გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრომ ღლიანასთვის 2019 წელს კონსერვაციის სამოქმედო გეგმა შეიმუშავა. დანარჩენ მღვიმეებს ადამიანის შეშფოთება ზომიერად ემუქრება.
კანონით მხოლოდ 18 მღვიმე ან მღვიმეთა კომპლექსია დაცული, მათ შორის იმერეთის მღვიმეების დაცული ტერიტორია. დაცულ მღვიმეებს შორის დიდი კოლონია მხოლოდ ღლიანასა და მელოურს აქვს. ავტორები დაცვის სტატუსს კიდევ ოთხი მღვიმისთვის ითხოვენ: სამერცხლე კლდე, ვარდიგორა, ბეჩო და საკიშორე. მათი თქმით, ეს სამხრეთული ცხვირნალას, Myotis blythii-სა და ჩვეულებრივი ფრთაგრძელას კონსერვაციულ მდგომარეობას გააუმჯობესებს.
ღამურების დაცვისთვის ყველაზე მნიშვნელოვან რეგიონებად ავტორები იმერეთს, სამეგრელოს და აფხაზეთს ასახელებენ. აქ ბევრი მღვიმე ძნელად მისადგომია, რაც ღამურებს გარკვეულწილად იცავს, მაგრამ ეს საკმარისი არ არის. დასაცავია მღვიმის მიდამოებიც, სადაც ღამურები ნადირობენ და ღამით გადაადგილდებიან. თუ მღვიმეში ღამურების კოლონიას ნახავთ, ნუ შეაშფოთებთ და ფანარს ნუ მიანათებთ.
რა რჩება გაურკვეველი?
კვლევა 2024 წლისაა. ახალი მონაცემები, რომლებიც მის შემდეგ გამოქვეყნდა, ამ სტატიაში არ არის.
მიწისქვეშა ადგილების დაახლოებით 85% ღამურებისთვის შეუსწავლელია, ამიტომ სახეობების გავრცელება და კოლონიების რაოდენობა სრულად ცნობილი არ არის. კოლონიების ზომა მიახლოებითი შეფასებაა: ავტორები დიდ ჯგუფებს ნაწილობრივ ან ფოტოებით ითვლიდნენ.
სახეობების გავრცელების რუკები 50 × 50 კმ-იანი ბადითაა გამოქვეყნებული, რათა საფრთხეში მყოფი ღამურების ზუსტი ადგილები არ გამჟღავნდეს. ღამურების პროფილები ამ ატლასში ჯერ არ არის. თუ ღამურა სახლში შემოგიფრინდათ, იხილეთ ჩვენი გზამკვლევი. სხვა ძუძუმწოვრები იხილეთ ძუძუმწოვრების გვერდზე.
