Caucasirella: კავკასიის მიწისქვეშა წყლების ამფიპოდების ახალი გვარი და სამი ახალი სახეობა

ამფიპოდები, ანუ გვერდზემცურავები, პატარა კიბოსნაირებია. ზოგი მათგანი მდინარეებსა და ზღვაში ცხოვრობს, ზოგი კი მიწისქვეშა წყლებში. ახალი ნაშრომი ამ უკანასკნელ ჯგუფს ეხება: Crangonyctidae-ს ოჯახის ამფიპოდებს, რომლებიც დასავლეთ კავკასიის მთისწინეთში ცხოვრობენ.

ეს ცხოველები აქამდე Lyurella-ს გვარში ერთიანდებოდა. ამ გვარის ტიპური სახეობა, Lyurella hyrcana, კასპიის ზღვის სამხრეთ სანაპიროდანაა ცნობილი, აზერბაიჯანიდან და ირანიდან. შავიზღვისპირეთის ხუთი სახეობა იმავე გვარში იყო მოთავსებული.

მორფოლოგიურმა და გენეტიკურმა ანალიზმა აჩვენა, რომ დასავლეთკავკასიური სახეობები ცალკე გვარია. ავტორებმა მას Caucasirella უწოდეს, კავკასიონის ქედის სახელით. ძველი ხუთი სახეობა ახალ გვარში გადაიყვანეს და სამი ახალი სახეობაც აღწერეს. Caucasirella-ში ახლა რვა სახეობაა.

სამივე სახეობა 2024–2025 წლებში შეაგროვეს, კრასნოდარის მხარის შავიზღვისპირა მთისწინეთში.

Caucasirella shapsuhica. მდინარე შაფსუხოს ზემო წელიდან, ტუაფსეს რაიონიდან. მისი სახელიც ამ მდინარისგანაა. ყველაზე დიდი მამრი 5,2 მმ-ია, მდედრი 6,5 მმ.

Caucasirella lazareviensis. ფსეზუაფსეს მარცხენა პატარა შენაკადიდან, სოფელ მარიინოსთან, სოჭის ლაზარევსკოეს რაიონში. სახელი ამ რაიონს ეკუთვნის. მამრი 5 მმ-მდეა, მდედრი 5,5 მმ-მდე.

Caucasirella mzymtiensis. პატარა წყაროდან მდინარე ჩვიჟეფსეს ხეობაში, რომელიც მზიმტის მარჯვენა შენაკადია, ადლერთან. სახელი მზიმტისგან მოდის. მამრი 5 მმ-მდეა, მდედრი 5,5 მმ-მდე.

ავტორების შეფასებით, lazareviensis და mzymtiensis სავარაუდოდ ენდემურები არიან, ანუ მხოლოდ ამ ადგილებში ცხოვრობენ.

Caucasirella-ს სახეობები 5–7 მმ სიგრძისაა. სხეული ღია, მოთეთრო, მოყვითალო ან მოწითალოა და ნახევრად გამჭვირვალე. თვალები შავი და კარგად ჩანს, თავზე კი ყვითელი ლაქებია, რომლებიც, სავარაუდოდ, სინათლეს აღიქვამს.

ისინი მიწისქვეშა წყლებში ცხოვრობენ, მაგრამ არა მღვიმეებში. მათი გარემო ჰიპორეული ზონაა, წყალი, რომელიც მდინარის კალაპოტის ქვეშ, ხრეშსა და ქვიშაში მოძრაობს, და ასევე წყაროები. მაგალითად, C. fanagorica პატარა მდინარეებისა და წყაროების ფსკერზე, ქვებსა და დიდ კენჭებქვეშ ცხოვრობს. ის მზის შუქს გაურბის, მაგრამ მიწაში არ იმალება.

ნაშრომში პირველად აღწერეს ამ გვარის მოზარდებიც, C. lazareviensis-ის მაგალითზე. მოზარდები ზრდასრულებისგან საგრძნობლად განსხვავდება თათების, კუდის ნაწილებისა და ცურვის ფეხების აგებულებით. ავტორების თქმით, ასეთი ცვლილებები ზრდისას Crangonyctidae-ს არც ერთ სახეობაში აქამდე აღწერილი არ ყოფილა.

მოლეკულური ანალიზის მიხედვით, Caucasirella და Lyurella დაახლოებით 10–7,5 მილიონი წლის წინ, მიოცენში, დაშორდნენ ერთმანეთს, როცა კავკასიონის ქედი იზრდებოდა. დღეს Caucasirella დასავლეთ კავკასიაშია, Lyurella კი ჰირკანიაში, კასპიის სამხრეთ სანაპიროზე.

ამ ორ არეალს შორის საქართველოა. ნაშრომის თანახმად, მონათესავე Synurella-ს ყველაზე აღმოსავლეთის სახეობები ფოთისა და ქობულეთის სანაპირო ჭაობებიდანაა ცნობილი (სამეგრელო-ზემო სვანეთი, აჭარა). ცენტრალურ საქართველოში კი ამ გვარების თანამედროვე ჩანაწერები არ არის. ავტორები ვარაუდობენ, რომ კავკასიონი მათთვის ბიოგეოგრაფიული ბარიერია.

იმავე ოჯახის სხვა წარმომადგენელი, Diasynurella wachuschtii, ბაკურიანთან, ცხრაწყაროს უღელტეხილზეა ცნობილი (სამცხე-ჯავახეთი). ავტორების აზრით, ეს მიუთითებს, რომ რეგიონი ბიოლოგიურად მდიდარია და ამ ჯგუფში ახალი აღმოჩენები მოსალოდნელია.

გავრცელება. ახალი სახეობები ჯერ ძალიან ცოტა ადგილიდანაა ცნობილი, lazareviensis და mzymtiensis თითო ლოკალიტეტიდან. მათი რეალური არეალი უცნობია.

საქართველო. ავტორები ცენტრალური საქართველოს ხარვეზს კავკასიონის ბარიერით ხსნიან, თუმცა ახალ აღმოჩენებსაც მოსალოდნელად მიიჩნევენ. რა ცხოვრობს ცენტრალური საქართველოს წყაროებსა და მდინარეების კალაპოტქვეშა წყლებში, ჯერ უცნობია.

ქართული სახელები. ამ სახეობებს ქართული სახელები არ აქვს.

ნიადაგისა და წყლის სხვა პატარა ცხოველების აღმოჩენები სიახლეებშია.