შავი ზღვის დელფინები და ომი: საიდან მოდის „120 000-ის“ შეფასება

რეპორტაჟი კიევიდან მომზადდა. მისი მთავარი წყაროა ივან რუსევი, სამხრეთ უკრაინაში მდებარე ტუზლის ლიმანების ეროვნული პარკის მთავარი მკვლევარი. რუსევის შეფასებით, 2026 წლისთვის ომს 120 000-ზე მეტი დელფინი ემსხვერპლა, შავ ზღვაში მცხოვრები ვეშაპისნაირების ყოველი მეოთხე. მისივე თქმით, მხოლოდ 2022 წელს დაახლოებით 50 000 დელფინი დაიღუპა.

შავ ზღვაში ვეშაპისნაირების სამი სახეობა ცხოვრობს: აფალინა (Tursiops truncatus), თეთრგვერდა დელფინი (Delphinus delphis) და ზღვის ღორი, ანუ აზოვკა (Phocoena phocoena). რუსევის თქმით, საომარი მოქმედებები სამივეს ასობითჯერ მეტს კლავს, ვიდრე ადრე თევზჭერა და ბრაკონიერობა. პოპულაციის აღდგენას, მისი შეფასებით, 30–50 წელი დასჭირდება.

Al Jazeera არ წერს, როგორ დაითვალა 120 000. სამაგიეროდ ცნობილია, როგორ მიიღო რუსევმა 2022 წლის რიცხვი. 2022 წლის ოქტომბერში მან თქვა, რომ უკრაინის, ბულგარეთისა და რუმინეთის სანაპიროებზე ზღვის ძუძუმწოვრების დაახლოებით 2500 ლეში იპოვეს, საერთაშორისო კვლევების მიხედვით კი ნაპირზე მკვდარი დელფინების მხოლოდ 5% გამოირიყება. 2500 რომ 5%-ია, მთლიანი რიცხვი დაახლოებით 50 000 გამოდის. რუსეთის სანაპიროს მონაცემები, მისივე თქმით, არ ჰქონდა.

ეს მიახლოებითი გადათვლაა და არა რეცენზირებული კვლევა. შედეგი მთლიანად იმაზეა დამოკიდებული, ლეშების რა წილი აღწევს ნაპირს, ეს წილი კი ზუსტად ცნობილი არ არის. რეპორტაჟში ბულგარეთის, რუმინეთისა და თურქეთის გარემოსდამცველებიც ამბობენ, რომ დელფინების სიკვდილიანობა გაიზარდა, მაგრამ მიზეზის დადგენა ყოველთვის ვერ ხერხდება. ბულგარული ორგანიზაციის, Green Balkans-ის, თანამშრომლის დიმიტარ პოპოვის თქმით, გამორიყული ლეშების უმეტესობა იმდენად დაშლილია, რომ ბადის კვალს ვეღარ შეამჩნევ. რუსული მხარის მონიტორინგი დელფინების სიკვდილს პარაზიტებსა და ვირუსულ ინფექციებს აბრალებს.

„მეოთხედის“ შემოწმებაც რთულია. შავ ზღვაში ვეშაპისნაირების ყველაზე დიდი აღრიცხვა 2019 წლის ზაფხულში თვითმფრინავიდან ჩატარდა. ის ბულგარეთის, საქართველოს, რუმინეთის, თურქეთისა და უკრაინის წყლებს მოიცავდა, ზღვის ფართობის 52%-ს. აღრიცხულ ფართობზე მიღებული შეფასებები ასეთია: დაახლოებით 108 000 თეთრგვერდა დელფინი, 22 700 აფალინა და 93 800 ზღვის ღორი, სულ დაახლოებით 225 000. ავტორები ამ რიცხვებს მინიმალურად მიიჩნევენ: ისინი არ ითვალისწინებს წყალქვეშ მყოფ და გამოტოვებულ ცხოველებს და ზღვის დანარჩენ 48%-ს, მათ შორის ყირიმისა და კავკასიის წყლებს. თუ 120 000 მეოთხედია, სრული რიცხვი დაახლოებით 480 000 უნდა იყოს. Al Jazeera არ წერს, რომელ შეფასებას ეყრდნობა ეს წილი.

რუსევის თქმით, აფეთქებები და სამხედრო ხომალდების სონარები დელფინებს აბნევს და ექოლოკაციას, ანუ ბგერით ორიენტაციას, უზიანებს. დელფინი, რომელიც ნადირობას ვეღარ ახერხებს, სწრაფად კარგავს წონას. რეპორტაჟი ასახელებს დაბინძურებასაც: ჩაძირული და დაზიანებული ხომალდებიდან, ტანკერებიდან და სატვირთო გემებიდან გაჟონილ ნავთობსა და საწვავს, საბრძოლო მასალის ქიმიკატებს. დაბინძურება ასუსტებს იმუნიტეტს და დელფინები მორბილივირუსული ინფექციისადმი უფრო მოწყვლადი ხდებიან. დამატებითი დარტყმა იყო 2023 წელს კახოვკის კაშხლის დანგრევა.

ომამდელი საფრთხეებიც არ გამქრალა. რეპორტაჟის მიხედვით, მეთევზეები ბადეებში დახრჩობილ დელფინებს ისევ პოულობენ. 2019 წლის აღრიცხვის ავტორების შეფასებით, მხოლოდ ზღვის ღორი ყოველწლიურად დაახლოებით 11 800–16 200 ცალი ხვდება ბადეში, პოპულაციის 5–7%. იმავე სტატიაში წერია, რომ ომთან დაკავშირებულმა საფრთხეებმა სურათი შეიძლება შეცვალოს.

Al Jazeera-ს რეპორტაჟში საქართველო ნახსენები არ არის. 2019 წლის აღრიცხვისას საქართველოს წყლებში, დაახლოებით 6200 კვადრატულ კილომეტრზე, მხოლოდ თეთრგვერდა დელფინი დაფიქსირდა, დაახლოებით 2200–3000 ცალი. აფალინა და ზღვის ღორი იმ ორ კვირაში აქ არ უნახავთ.

სექტემბერში დავწერეთ, რომ 2026 წლის 1 მარტიდან 1 მაისამდე სარფიდან ანაკლიამდე 40-მდე დელფინი გამოირიყა. იქთიოლოგ არჩილ გუჩმანიძის დაკვირვებით, ეს ბოლო ათწლეულის ყველაზე მაღალი მაჩვენებელია. მიზეზი არც მაშინ დასახელდა და არც დღემდე. აქ გამოყენებული არც ერთი წყარო საქართველოს სანაპიროზე გამორიყვას ომს არ უკავშირებს, ამიტომ ამას არც ჩვენ ვვარაუდობთ.

რუსევის 120 000 რჩება ერთი მკვლევრის შეფასებად, სანამ შავი ზღვის ვეშაპისნაირების ახალი, ომის შემდგომი აღრიცხვა არ ჩატარდება. 2019 წლის აღრიცხვის ავტორები გვირჩევენ, ასეთი აღრიცხვა სულ მცირე ექვს წელიწადში ერთხელ გამეორდეს. სხვა ამბები სიახლეებშია.