Ermenistan’da 3.166 kuluçka yapan ak leylek çifti sayıldı
8. Uluslararası Ak Leylek Sayımı’nda Ermenistan 3.731 yuva, 3.166 çift ve 11.745 kuş saydı. Yuvaların yüzde 86,9’u elektrik altyapısında, yalnızca yüzde 1,6’sı ağaçta. Leylekler en yoğun Ararat Ovası’nda, Armavir ve Ararat illerinde kuluçkaya yatıyor.

Haziran 2024’te Ermenistan 8. Uluslararası Ak Leylek Sayımı’na katıldı ve ülkenin tüm illerinde her yuvayı tek tek kaydetti. Sonuçlar 19 Kasım 2026’da Caucasiana’da yayımlandı: 3.166 kuluçka çifti, yani 2016 sayısının neredeyse beş katı. Yazarlar, artışın bir kısmının daha eksiksiz bir sayımdan kaynaklanabileceği uyarısında bulunuyor.
Nasıl sayıldılar?
Ak leylek dünyada en iyi incelenen kuşlardan biridir. Uluslararası sayım 1934’ten beri yaklaşık on yılda bir yapılıyor ve sekizinci tur 2024–2025’te gerçekleşti. Ermenistan’da sayımı, 2020’den beri Ararat Ovası’ndaki leylekleri her yıl izleyen Alman Doğa Koruma Birliği’nin (NABU) Ermenistan şubesi yürüttü.
Hazırlık kışın başladı. Bölge yönetimlerinden toplanan bilgiler 2023 kışında arazide doğrulandı ve her yuvanın GPS koordinatları kaydedildi. Sayımın kendisi 4–26 Haziran 2024’te, 22 arazi gününde üç ekibin aynı anda çalışmasıyla yapıldı. Her yuva için neyin üzerine yapıldığı, dolu mu terk edilmiş mi olduğu ve içinde kaç yetişkin ve yavru bulunduğu not edildi. Her yuvaya bir kez bakıldığı için yazarlar sonucu en düşük tahmin olarak değerlendiriyor.
Leylekler nerede kuluçkaya yatıyor?
Kuluçka çiftleri, Erivan dahil 11 ilin 8’inde bulundu. Tavuş ve Gegarkunik’te yuva çıkmadı. Siünik’te, Sisian yakınında başarısız tek bir yuva ancak 2026’da kaydedildi ve sayıma girmedi. Leylekler en yoğun Ararat Ovası’nda kuluçkaya yatıyor: Armavir’in 98 yerleşiminden 84’ünde, Ararat’ın 99 yerleşiminden 70’inde en az bir yuva vardı. Şirak ve Lori’de yerleşimlerin dörtte birinden azı dolu; Kotayk’ta ise leylek şimdi ilk kez, üç yerleşimde kuluçkaya yatıyor.

En büyük koloni Armavir’deki Yeğegnut köyünde: 127 yuva ve 303 kuş. En büyük on köyün beşi Ararat ilinde, üçü Armavir’de, ikisi Lori’de; bunlardan biri 89 yuvalı Taşir. Ararat Ovası’nın bazı 10×10 km’lik karelerinde 100 km² başına 349 çifte kadar kuluçka yapılıyor.
Üreme de iyi geçti. 2.606 çift yavru büyüttü ve toplam 5.413 yavru sayıldı: çift başına ortalama 1,7, başarılı her çift başına 2,07 yavru. 11.745 kuş, bu yavrularla 6.332 yetişkinin toplamı; yetişkinler dolu her yuva için iki kuş olarak hesaplandı.
Ağaçta değil, direkte yuva
Ermenistan’da leylek yuvalarının yüzde 98,4’ü insan yapımı yapılar üzerinde. Yüzde 86,9’u elektrik altyapısında, direk ve kulelerde, yüzde 8,1’i çatılarda, yüzde 3,4’ü ise demiryolu yapıları, antenler ve su depoları gibi başka yapılarda. Ağaçta yalnızca yüzde 1,6’sı vardı, o da sadece Lori, Şirak ve Armavir’de. 1984’te yuvaların yaklaşık yarısı direklerdeydi, 2005–2009’da bu oran şimdiden yüzde 82,4’e ulaşmıştı; bu yüzden yazarlara göre Ermenistan’da direklere geçiş büyük ölçüde tamamlandı.

Direkteki yuvanın kendi riskleri var. Sayım sırasında 109 yuva (yüzde 2,9) acil ya da tehlikeli durumda olarak işaretlendi; en çok Armavir (31), Lori (30), Ararat (24) ve Şirak’ta (21). Yerel halk ve elektrik şirketine göre leylekler yuvalarının yakınında tellere çarpıyor ve elektrik çarpmasıyla ölüyor; bu özellikle Erivan Termik Santrali’nde sık yaşanıyor. 2005–2016’da yuvaları en sık rüzgâr, ardından kısa devrenin yol açtığı yangınlar yıktı. Ermenistan’daki hatlarda elektrik çarpmasıyla ölen kuşları daha önce de yazmıştık: 114 km’lik hatta 252 kuş bulunmuştu.
Gerçekten beş kat mı?
Kırk yıl boyunca Ermenistan’daki leylek sayısı dar bir aralıkta değişti: 1988’de 668 çift, 2005’te 548, 2016’da 654. 2024’ün 3.166 çifti, 2016 rakamının neredeyse beş katı. Yazarlar temkinli olunmasını istiyor: 1988 verileri posta anketiyle toplandı ve abartılı olabilir; 2016 ve 2024 sayımları ise farklı yöntem ve kapsamla yapıldı. İspanya’da da 2004’te ilk kez tüm yuvalar sayıldığında sayı 1994’e göre neredeyse iki katına çıkmıştı.

Yine de gerçek bir artış olası. Ararat Ovası’ndaki balık çiftliklerinin sayısı 2000’deki 35’ten 2014’te 250’ye çıktı; tavuk çiftlikleri ve çöplükler de leyleklere yıl boyu yiyecek sağlıyor. Ararat Ovası’nda kışlayan 1.600–2.200 leylek de aynı yerlerde besleniyor: 2022–2023 kışında Masis çöplüğü ve Araks tavuk çiftliği kapatılınca sayıları düştü. Kesin nedeni belirlemek için yazarlar aynı yöntemle tekrarlanan sayımlar istiyor.

Gürcistan için ne anlama geliyor?
Leyleğin ikinci yoğunlaştığı yer kuzey Ermenistan’da, Gürcistan’ın Kvemo Kartli ve Samtshe-Cavaheti bölgeleriyle sınır komşusu olan Lori ve Şirak’ta. Yuvalar en hızlı Lori’de değişiyor: dolu yuvaların yüzde 32,9’u yeniydi, terk edilmiş yuvaların yüzde 62,9’u ise yeni terk edilmişti. Nedeni henüz bilinmiyor.
Gürcistan’da 2024’te daha önce incelenen yerleşimlerde yapılan bir araştırma, 2018–2020’ye göre yüzde 40 daha fazla kuluçka çifti buldu; ancak bu artış istatistiksel olarak anlamlı değildi. Paralel bir genetik çalışma, Ermenistan leyleklerinin yalıtılmış olmadığını ve bölgedeki diğer popülasyonlarla bağlantılı olduğunu gösteriyor; bu yüzden yazarlar onları tek bir büyük ağın parçası olarak ele alıyor. Diğer kuşlar kuşlar bölümünde.












