Ermenistan'da Hazar gekosu: sekiz kasaba ve İcevan'dan en kuzey kaydı

Hazar kalınparmaklı gekosu (Tenuidactylus caspius) Ermenistan'da kaydedilmiş tek geko türü ve orada genellikle sonradan getirilmiş bir tür sayılıyor. 2011 verilerine göre ülkede yalnızca birkaç yerden biliniyordu: Erivan, Armavir ve Meğri. Yayılışı parçalı görünüyordu ve çoğunlukla insanın değiştirdiği ortamlara bağlıydı.

Yeni makalenin yazarları gekoyu Ermenistan'ın sekiz yerleşiminde kaydetti: Erivan, Masis, Artaşat, Vedi, Armavir, İcevan, Meğri ve Agarak. Masis, Artaşat, Vedi, İcevan ve Agarak tür için yeni yerler, Armavir'de ise yeni bir fotoğraf onu yeniden doğruladı. Kayıtların neredeyse tamamı 1.100 metrenin altında, 600 ile 1.100 metre arasında.

Makale 3 Temmuz 2026'da Herpetology Notes'ta yayımlandı (cilt 19, s. 471–475). Yazarlar V.N. Karazin Harkov Ulusal Üniversitesi'nden Kseniia M. Prondzynska, Erivan'dan Anna Yargina ve İcevan'dan Erik Beknazaryan. Prondzynska, Kutaisi'deki Hazar gekosu hakkındaki 2025 makalesinin de yazarı.

Sayımlar 2023–2025 yıllarında yapıldı. Yazarlar özellikle Ararat ilinde, iklimi ve ortamı tür için uygun buldukları alçak kasabalara odaklandı. Gekoları akşamları el fenerleriyle duvarlarda, binalarda ve başka yapılarda aradılar. Arama genellikle gün batımından yaklaşık yarım saat sonra başlıyor ve bir iki saat sürüyordu.

Hiçbir geko yakalanmadı ya da ele alınmadı: her kayıt yerinde çekilmiş bir fotoğraf. Bunlara iNaturalist'ten ve sosyal medyadaki doğa gruplarından fotoğraflar eklendi. Yazarlar bunları fotoğraflardan ve mümkün olduğunda gözlemcilerle konuşarak doğruladı, doğrulanamayan kayıtları dışarıda bıraktı.

İcevan kaydı, Hazar gekosunun Ermenistan'daki en kuzeydeki ve coğrafi olarak en yalıtılmış yeri. Aynı zamanda türün Tavuş ilinden ilk kaydı. Bu il Gürcistan'a komşu.

Her şey 26 Haziran 2024'te bulunan ölü bir gekoyla başladı. Aynı yılın 28 Eylül'ünde canlı bir genç geko, Temmuz 2025'te ise iki geko daha görüldü. Yazarlara göre tekrarlanan gözlemler, gekoların yaklaşık 670 metredeki şehir merkezinde yıldan yıla kaldığını doğruluyor.

Ermenistan'ın en güneyindeki Meğri'de geko bütün kasabaya yayılmış durumda. Birçok noktada ve farklı kentsel ortamlarda bulundu, yani daha önce bilinen yerlerle sınırlı değil. 2023–2025'teki üç ziyarette 50'den fazla geko sayıldı.

En beklenmedik gözlem Şubat 2024'e ait: iki geko gece aktifti. Yazarlar bunu, bu bölgede gekoların kışın da ara sıra aktif olduğunun bir işareti olarak görüyor. Meğri yakınındaki Agarak'ta şehir parkında ve merkezde sekiz geko kaydedildi. Bu yeni bir yer ve türün bölgede birkaç yerleşimde yaşadığını gösteriyor.

Erivan'da geko sık kaydedildi, yüzden fazla kayıtla. Kayıtların çoğu şehrin güneydeki daha alçak semtlerinden; orada gekolar hem binalarda hem doğal kayalarda yaşıyor. Ararat Ovası'nda Artaşat'ın merkezinde, konut alanlarında ve tren istasyonunda, ayrıca Masis ve Vedi'nin merkezlerinde bulundu. Her yerde geko insan yapımı yapılara bağlıydı: duvarlara, binalara ve köprülere.

Yazarlara göre gekonun Ermenistan'daki yayılışı kısmen eski ulaşım yollarıyla ilişkili olabilir. 2011 tarihli bir çalışma da bunu öne sürmüştü. Yeni yerlerin birkaçı, eskiden Ermenistan'ın güneyini merkezine bağlayan demiryolu boyunca uzanıyor.

Yazarlar başka yolları da dışlamıyor: uluslararası ve yurt içi yük taşımacılığı ve karayolu ulaşımı. Vardıkları sonuca göre Hazar gekosu Ermenistan'da yalnızca yayılışını genişletmiyor, insan taşımacılığıyla yeni yerlere tekrar tekrar da ulaşıyor olabilir. Hangi yolun en önemli olduğu henüz belirsiz ve daha fazla araştırma gerekiyor.

Gürcistan'da Hazar gekosu doğal olarak yalnızca ülkenin en güneydoğusunda yaşıyor. Şehirlerde ise getirilmiş gruplar var: Tiflis'te 1956'dan beri biliniyor, daha sonra Rustavi, Telavi ve Gori'den, 2025'te de Kutaisi'den kayıtlar geldi. Ermenistan'dan gelen yeni veriler aynı tabloyu tamamlıyor: geko insanın yanında kasabadan kasabaya taşınıyor.

Hazar gekosu insanlar için zararsızdır. Onu diğer kertenkelelerden dikey göz bebeği ve genişlemiş parmaklarıyla ayırt edebilirsiniz; çoğunlukla geceleri bina duvarlarında görülür. Gürcistan'da onu yeni bir yerde görürseniz, yer ve tarih bilgisiyle çekilmiş bir fotoğraf yayılışını anlamamıza yardımcı olur.