Ermenistan Hayvanlar Kırmızı Kitabı’nı güncelliyor: Urartu sıçanyılanı listeye girebilir

Ermenistan’ın Hayvanlar Kırmızı Kitabı, tehdit altındaki ya da özel korumaya ihtiyaç duyan türlerin listesidir. Zooloji ve Hidroekoloji Bilim Merkezi, kitabın güncellenmesi için Yükseköğretim ve Bilim Komitesi’ne bir proje sundu. Aghasyan’a göre amaç, kitabı güncel bilimsel veriler ve IUCN Kırmızı Listesi’nin en son ölçütleriyle gözden geçirmek.

Bilim insanları bilimsel yayınlardan, izleme programlarından ve mevcut veri tabanlarından bilgi toplayacak. Biyolojik çeşitliliği zengin bölgelerde arazi çalışmaları da yapacaklar: türlerin nerede bulunduğu, popülasyonların durumu ve onları neyin tehdit ettiği incelenecek. Az çalışılmış ve endemik türlere, özellikle omurgasızlara ayrı bir önem verilecek.

Sonuçta CBS tabanlı tek bir veri tabanı ve yayılış haritaları hazırlanacak. Her türün ulusal koruma statüsü değerlendirilecek. Merkez, Ermenistan türlerinin küresel IUCN Kırmızı Listesi’ne eklenmesi için öneriler de hazırlayacak.

Yürürlükteki kitap 2007–2009 verilerine ve o dönemin arazi çalışmalarına dayanıyor. Ermenistan Hükümeti kitabı 29 Ocak 2010 tarihli 71-N sayılı kararla onayladı, kitap da aynı yılın kasım ayında yayımlandı. Kitapta 155 omurgasız ve 153 omurgalı tür var.

Aghasyan, bir Kırmızı Kitabın en az on yılda bir güncellenmesi gerektiğini söylüyor. Yeni veriler bazen bir türün statüsünü de değiştirebiliyor. Örneğin Pallas kedisi Ermenistan’da 1950’lerden beri kaydedilmemişti, sırtlan ise bölgede soyu tükenmiş sayılıyordu. Son yıllarda sırtlanın varlığına dair yeni veriler ortaya çıktı.

1980’lerin Kırmızı Kitaplarında yalnızca omurgalılar vardı. 2010 baskısına böcekler ve yumuşakçalar dahil omurgasızlar eklendi. Örümceğimsiler ise kitapta hiç yok, çünkü uzmanlar ve gerekli çalışmalar yoktu. Aghasyan, gerekirse yurt dışından uzmanların davet edileceğini söylüyor.

Mesleği herpetolog olan Aghasyan, örnek olarak Urartu sıçanyılanını (Elaphe urartica) verdi. Eskiden dört çizgili sıçanyılanı adıyla bilinen yılan grubu üzerindeki taksonomik çalışmalar, bilim için yeni bir türün tanımlanmasını sağladı. Ona göre Urartu sıçanyılanı Kafkasya’ya endemik kabul ediliyor ve yeni kitaba alınması planlanıyor.

Tür 2019’da tanımlandı ve Elaphe sauromates’ten ayrıldı. Tip örneği doğu Türkiye’deki Süphan Dağları’ndan. Tanımlamadaki örnekler ve fotoğraflar Ermenistan, Azerbaycan, Gürcistan ve Dağıstan’dan da geliyor.

Urartu sıçanyılanı büyük, lekeli bir yılandır; boyu genellikle 80–120 cm’dir ve insanlar için zehirli değildir. Gürcistan’da yeterli kayıt yalnızca Kaheti’den var: Dedoplistskaro, Sagarejo, Kvareli ve Lagodekhi belediyelerinden. 2019 tanımlamasındaki fotoğraflardan biri Didi Şiraki’de çekildi.

Tür, Gürcistan’ın 2014 Kırmızı Listesi’nde yer almıyor. Ülkenin 2026 amfibi ve sürüngen listesinde aday tür olarak geçiyor, yani durumu henüz tam netleşmiş değil. IUCN’nin 2025 küresel değerlendirmesine göre tür Asgari Endişe kategorisinde.

Bu yılan uzaktan Levant engereğine benzer. Kaheti’nin kurak bozkırında büyük, lekeli bir yılan görürseniz onu güvenli bir mesafeden izleyin ve dokunmayın. Diğer türler Gürcistan yılanları sayfasında.

Yeni veriler bir türün listeden çıkması anlamına da gelebilir. Aghasyan örnek olarak büyük karabatağı (Phalacrocorax carbo) verdi. Bu kuş eskiden nadirdi ve bu yüzden Kırmızı Kitaba alınmıştı.

Sevan Gölü’ndeki popülasyonları artık belirgin biçimde arttı. Aghasyan’a göre büyük karabatak bugün balık çiftliklerine sorun bile çıkarabilir. Haberde kesin sayılar yok.

Merkezin uzmanları Kırmızı Kitaptaki türleri şimdiden inceliyor. Bunlardan biri, hakkında veri toplanan su samuru. Aghasyan’a göre WWF-Armenia, Alman kalkınma bankasının finansmanıyla biyolojik çeşitlilik ve korunan alanlar üzerine büyük bir program yürütüyor ve Kırmızı Kitabın güncellenmesi çalışmaları da bu program kapsamında planlanıyor.

Kitabın hazırlanması için yılda yaklaşık 80 milyon dram gerekiyor: haritalama, malzeme toplama, arazi çalışmaları ve keşif gezileri için. Bir türün kitaba alınıp alınmayacağına ilgili mesleki komisyon karar veriyor.

Aghasyan, bir türü korumanın yalnızca onu Kırmızı Kitaba yazmak olmadığını, yaşam alanının da korunması gerektiğini söylüyor. Güncel analizlere göre Ermenistan’daki türlerin yaklaşık %60’ı alan koruma sistemi kapsamında. Korunan alanlar ülkenin yaklaşık %13,1’ini kaplıyor. Jermuk ve Tatev milli parklarının kurulması da planlanıyor.

Doğrulanan: Merkez, Kırmızı Kitabın güncellenmesi için bir proje sundu. Yürürlükteki kitap 2010 tarihli ve 308 türü kapsıyor. Aghasyan’a göre Urartu sıçanyılanının kitaba alınması planlanıyor, büyük karabatak ise listeden çıkarılabilir.

Henüz bilinmeyen: projenin onaylanıp onaylanmayacağı; çalışmanın ne zaman başlayacağı; Urartu sıçanyılanının Ermenistan’da hangi kategoriye gireceği. Son kararı mesleki komisyon verecek. Proje onaylanırsa çalışma yaklaşık beş yıl sürecek.