Tırtak
Delphinus delphis
Corey Husic
Temel bilgiler bir bakışta
- Beslenme
- Balık; Karadeniz'de hamsi ve çaça
- Gürcistan'daki durumu
- Yerli, Karadeniz
- Boy
- 1,9–2,5 m
- Yaşam alanı
- Açık deniz
- Familya
- Delphinidae
- Koruma
- VU / LC (alt tür VU)
Tırtağın (Delphinus delphis) her iki yanında kum saati biçimli bir leke vardır: önü açık gri, sarımsı ya da altın rengi, arkası kirli gridir. Karadeniz'de ayrı bir alt tür yaşar, D. d. ponticus; Akdeniz ve Atlantik yunuslarından genetik olarak farklıdır. 2011'de Gürcistan sularında yaklaşık 6.000 tırtak sayıldı. İlkbahar ve yazın sayıları yüksektir ve sık sık sudan sıçrarlar, bu yüzden gözlemlemek görece kolaydır. Tür genel olarak Asgari Endişe kategorisindedir, ama Karadeniz alt türü ve Gürcistan popülasyonu Hassas durumdadır. İnsan için tehlikeli değildir, ama korunmaya gerçekten ihtiyacı vardır.
Tanıma
Tırtak nasıl tanınır
Orta boylu, çevik bir yunustur; sırtı koyu, karnı beyazdır. En iyi işaret, yanındaki açık renkli kum saati biçimli lekedir; lekenin ön kısmı sarımsı ya da altın rengi olabilir. Afalina daha iridir, düz gridir ve kısa bir gagası vardır.
Sırtı koyu, karnı beyazdır. Her iki yanında kum saati biçimli bir leke vardır: önü açık gri, sarımsı ya da altın rengi, arkası kirli gridir. Leke en iyi, yunus sudan sıçradığında görünür.
Türün erişkinleri 1,9–2,5 m boyundadır ve genellikle 80–150 kg gelir, bazıları 235 kg'a kadar. Erkekler genellikle dişilerden iridir. Yeni doğan yavru 70–100 cm boyunda ve yaklaşık 10 kg'dır. Bunlar türün genel verileridir, Karadeniz yunuslarının ayrı ölçümleri değildir.
Afalina, Karadeniz'de tırtakla karıştırılabilecek öteki yunustur. Daha iri ve daha hantaldır, düz gridir, kısa ve belirgin bir gagası vardır. Tırtağın yanında ise açık renkli kum saati lekesi bulunur. Bu leke görünüyorsa, hangisine baktığınızdan neredeyse emin olabilirsiniz.
Çoğunlukla gruplar hâlinde dolaşır ve sudan sıçrar. Gürcistan sularında sık sık gırgır teknelerini izler. Her çenenin her iki yanında 50–60'a kadar küçük, sivri dişi vardır, ama denizde bunları göremezsiniz: tırtağı rengi ve davranışıyla tanırsınız.
Renk
Renk örnekleri temsilidir. Türü yalnızca renge göre belirlemeyin.
Hangileriyle karışabilir
Tırtak açık deniz hayvanıdır. Karadeniz'de mutura göre kıyıdan daha uzakta yaşar ve göç eden balık sürülerini izler. Hamsinin ve öteki balıkların bol olduğu yerde yunus da çoktur. Karadeniz'de 150–200 m'nin altındaki su oksijensizdir, bu yüzden yaşam suyun üst katmanında toplanır. Farklı mevsimlerde Gürcistan'ın karasularını 6.000–16.000 tırtak kullanır. Özellikle ilkbahar ve yazın sayıları yüksektir. Gürcistan kıyısı, hamsinin kışladığı ve yunusların bol besin bulduğu güneydoğu Karadeniz'dedir.
Balıkla beslenir. Karadeniz'de başlıca avı hamsi ve çaçadır; tür genel olarak ise pek çok sürü balığı ve kalamar yer. Yunuslar göç eden balık sürülerini izler, bu yüzden denizin herhangi bir kesimindeki sayıları balık stokuna bağlıdır. Gürcistan sularında sık sık gırgır teknelerinin peşine takılır, ağ toplanırken denize düşen balıkları kapar.
Tırtak sosyal bir hayvandır. Tür genelinde birkaç yüz bireylik gruplar olağandır ve bunlar 20–30 bireylik alt gruplara ayrılır; bazen 10.000'den fazla yunus bir araya gelir. Gürcistan sularında sık sık sudan sıçrar ve gırgır teknelerini izler. 200 m'ye kadar dalış bilinmektedir. Gebelik 10–11 ay sürer. Karadeniz'de yavru 5–6 aylıkken sütten kesilir, dişi de yaklaşık her yıl doğurur. Bunlar türde bilinen en kısa sürelerdir. Dişiler 2–7, erkekler 3–12 yaşında olgunlaşır.
IUCN'nin 2008 değerlendirmesinde Karadeniz alt türü Hassas (VU) kategorisindedir ve 2018–2021'deki geçici yeniden değerlendirme de onu VU olarak bırakır. Tür genel olarak Asgari Endişe (LC, 2025) kategorisindedir. Gürcistan Kırmızı Listesi için yapılan 2021 değerlendirmesinde Hassas (VU) olarak yer alır. Bu değerlendirme %30'a varan azalmaya, karaya vuran yunuslara, Gürcistan sularındaki 6.000–16.000 yunusa ve Karadeniz popülasyonunun genetik farklılığına dayanır. Karadeniz'de ticari yunus avı 1929–1966 yıllarında özellikle yoğundu. 1966'da SSCB, Bulgaristan ve Romanya avı yasakladı, Türkiye sularında ise 1983'e kadar sürdü. Bugün Gürcistan sularında başlıca tehditler hastalıklar, şiddetli fırtınalar ve başlıca av türlerinin azalmasıdır. Ağlara kazara takılma burada nadirdir. 2011'de Gürcistan sularında 1.500–21.000 aralığında, yaklaşık 6.000 tırtak sayıldı.
İlgili rehberler
İlgili sayfalarla devam edin
Evet. Karadeniz alt türü Gürcistan sularında yaşar. 2011'de burada yaklaşık 6.000 yunus sayıldı; farklı mevsimlerde Gürcistan'ın karasularını 6.000–16.000 tırtak kullanır.
İlkbahar ve yazın, Gürcistan sularında sayıları yüksekken ve sık sık sudan sıçrarken. Ağlardan düşen balıkları kapmak için çoğu zaman gırgır teknelerini izler. Açık deniz yunusu olduğu için onu daha çok kıyıdan uzakta, denizde görürsünüz.
Yanına bakın. Tırtağın yanında açık renkli, çoğu zaman sarımsı kum saati biçimli bir leke vardır. Afalina daha iri ve hantaldır, düz gridir ve kısa bir gagası vardır.
Türün erişkinleri 1,9–2,5 m boyundadır ve genellikle 80–150 kg gelir. Erkekler genellikle daha iridir. Yeni doğan yavru 70–100 cm boyunda ve yaklaşık 10 kg'dır.
Balık. Karadeniz'de çoğunlukla hamsi ve çaça. Balık sürülerini izlediği için denizin bir kesimindeki sayısı balık stokuna bağlıdır.
Hayır. Tırtak insan için tehlikeli değildir. Ama korunmaya ihtiyacı vardır, bu yüzden tekneyle peşine düşmeyin. Kıyıda karaya vurmuş ya da yaralı bir yunus bulursanız 112'yi arayın.
Evet. Gürcistan Kırmızı Listesi için yapılan 2021 değerlendirmesinde Hassas (VU) olarak yer alır. Karadeniz alt türü IUCN listesinde de Hassas, tür genel olarak ise Asgari Endişe (LC) kategorisindedir. Karadeniz'de yunus avı 1966'dan itibaren aşamalı olarak yasaklandı.
Kaynaklar
Bu profilin kaynakları
Tür profilleri hakemli literatür ve yerleşik biyoçeşitlilik veritabanlarından derlenir; yeni taksonomik ve koruma verileri geldikçe gözden geçirilir.
Reptiles.ge yayın kurulu tarafından, burada listelenen kaynaklara göre hazırlandı.
