1977–1999 yılları arasında Gürcistan’da yuvaların yakınında toplanan yiyecek kalıntıları ve kuşların geri çıkardığı besinlerden 189 av hayvanı belirlendi. Bunların 101’i kuş, 88’i memeliydi. En sık Kafkas kar tavuğu (Tetraogallus caucasicus; 31), Kafkas orman horozu (Lyrurus mlokosiewiczi; 24), Avrupa tavşanı (Lepus europaeus; 23) ve kınalı keklik (Alectoris chukar; 16) görüldü. Avlar arasında başka kuşlar ve kemirgenler de vardı. Dağ kartalı, özellikle kışın, ölü hayvanlarla da beslenir. Ne yediği yere ve zamana göre değişir; o yıllarda toplanan kalıntılar, bugün Gürcistan’da neyle beslendiğini tam olarak göstermez.
Kaya kartalı
Aquila chrysaetos
Sesi dinle
Giles Laurent · Pfyn-Finges
Altın enseli büyük koyu kahverengi bir kartal. Gürcistan’da 2024 ulusal kuş kontrol listesinde yıl boyu yerleşik üreyen olarak doğrulanmıştır.
Temel bilgiler bir bakışta
- Uzunluk
- 66–102 cm
- Beslenme
- Urkeklik, orman tavuğu, tavşan
- Gürcistan’daki durum
- Yıl boyu yerleşik
- Yaşam alanı
- Dağ ormanı ve alpin çayır
- Familya
- Accipitridae
- Koruma
- VU / IUCN LC
Dağ kartalı (Aquila chrysaetos), altın kartal olarak da bilinen büyük bir yırtıcı kuştur. Gündüz avlanır ve kartalgiller ailesine (Accipitridae) aittir. Aquila chrysaetos homeyeri alt türü Gürcistan’da kaydedilmiştir. Burada yuva yapar ve yıl boyunca kalır. Buradaki varlığı bir fotoğrafla da doğrulanmıştır. Yetişkin kuş koyu kahverengidir; başının ve boynunun arkasında ise daha açık, altın rengiyle kızıl arası tüyler bulunur. Olağan bir karşılaşmada insanlar için doğrudan tehlike oluşturmaz, ancak yuvasına yaklaşılmamalıdır. Dünya genelinde yok olma riski düşüktür. Gürcistan’ın 2014 tarihli Kırmızı Listesi’nde yok olma tehlikesiyle karşı karşıya olarak değerlendirilirken, 2024 tarihli kuş listesinde Gürcistan’daki yok olma riski düşük olarak değerlendirilmiştir. Bu iki değerlendirme birbiriyle uyuşmuyor.
Tanıma
Kaya kartalı nasıl tanınır
İri, koyu kahverengi bir kartaldır. Başının arkası altın rengindedir, kuyruğu ise görece uzundur. 2024 yılı verilerine göre Gürcistan’da yıl boyunca yaşar. Genç kuşların kuyruk dipleri beyazdır; kanatlarında da sık sık beyaz lekeler görülür. Yetişkinlerde bu işaretler artık yoktur.
Bu türün vücut uzunluğu yaklaşık 66–102 cm, kanat açıklığı ise yaklaşık 1,8–2,34 m’dir. Kanat uzunluğu 600–685 mm, kuyruk uzunluğu 330–360 mm, ağırlığı ise 3,5–4,5 kg’dır. Dişi erkekten daha büyüktür, ancak renkleri aynıdır. A. c. homeyeri’de erkeğin kanadı yaklaşık 55–64 cm, dişininki 60–70 cm uzunluğundadır. Ağırlıkları yaklaşık 2,9–6 kg’dır. Yetişkin kuşların sırtı ve kanatları koyu kahverengidir. Başın ve boynun arkasındaki tüyler daha açık renklidir; altın sarısı veya pas rengindedir. Bacakları ayak parmaklarına kadar tüylerle kaplıdır. Gaganın dibindeki yumuşak kısım ve ayakları sarı, tırnakları siyahtır. Uçarken uzun, geniş kanatları ve kanat uçlarında parmak gibi açılan tüyleri belirgin biçimde görülür. Kuyruğu diğer büyük kartallarınkinden daha uzundur.
Genç kuşun yaşamının ilk birkaç yılında kuyruğunun dip kısmı beyazdır; ucunda ise geniş bir siyah bant bulunur. Kanatlarının alt tarafında da sıklıkla beyaz lekeler görülür. Yetişkinlerde renkler arasında bu kadar belirgin bir fark kalmaz. Kuş, yetişkinlere özgü renklerini birkaç yıl içinde kazanır. Doğada erkeklerle dişileri ayırt etmek için boyut, renkten daha yararlıdır.
2024 yılı listesine göre şah kartal (Aquila heliaca), Gürcistan'da yıl boyunca yaşayan, göç sırasında görülen ve kışı burada geçiren bir kuş olarak belirtiliyor. Yetişkinlerinin başı açık renklidir ve omuzlarında beyaz lekeler vardır. Daha çok ovalarda ve açık alanlarda görülür; yüksek dağlardaki kayalıklarda yuva yapan bir kartala daha az benzer. Aynı listede bozkır kartalının (Aquila nipalensis) Gürcistan'da yazın ve göç sırasında görüldüğü belirtilir, ancak yıl boyunca burada yaşayan bir kuş olarak gösterilmez. Büyük benekli kartal (Clanga clanga) ve küçük benekli kartal (Clanga pomarina) daha küçük yapılıdır ve kanatlarındaki işaretler farklıdır. Ak kuyruklu kartal (Haliaeetus albicilla) daha iri ve daha ağır yapılıdır. Kuyruğu kama gibidir ve yetişkinlerde beyazdır. Bayağı şahin (Buteo buteo) çok daha küçüktür. Kızıl akbaba, kara akbaba ve sakallı akbaba, vücut şekilleri ve uçuş biçimleriyle ayrılır. Bu kartalların bu atlasta henüz ayrı sayfaları yoktur.
Sıradan bir doğa yürüyüşünde insanlar için doğrudan tehlike oluşturmaz. Elinize almayın. Dağlarda ensesi altın rengi olan iri, koyu renkli bir kartal görürseniz, bu türe ait olması şahin olmasından daha olasıdır. Genç kuşun kuyruğunun dibi de beyazdır.
Haritada bu kuşun gözlem kayıtları gösteriliyor. Bölgelere göre hazırlanan tabloya göre tür Mtsheta-Mtianeti, Samegrelo-Zemo Svaneti ve Kaheti'de kaydedilmiş. Şida Kartli ve Samtshe-Cavaheti'de ise yalnızca tekil kayıtlar var; bunlar bu bölgelerin haritada gölgelendirilmesi için yeterli değil. Bu kayıtlar yuvaladığını da doğrulamıyor. 2024 tarihli listeye göre kuş Gürcistan'da yıl boyunca yaşıyor; bu değerlendirme ülkenin geneli için geçerli. Ova kentlerinde ve ağaçsız Kolhis Ovası'nda görülme olasılığının aynı olduğu varsayılmamalı. Yuvalama alanları arasında Büyük Kafkasya'nın ana dağ sırasının güney yamaçları ve buradan uzanan dağ sıraları (Gagra, Bzifi, Çhalta, Kodori, Svaneti, Egrisi, Raça, Haruli, Alevi, Mtiuleti, Gudamakari, Kartli ve Kaheti dahil) ile Küçük Kafkasya'daki Acara-İmereti Dağ Sırası sayılıyor. Yuvalama döneminde dağ ormanlarının üst kesimlerinde ve avlanabileceği açık alanların bulunduğu yüksek dağ çayırlarında görülüyor. Kışın Kafkasya'da daha sık yer değiştiriyor; ovalarda, platolarda, yarı çöllerde ve büyük nehirlerin taşkın alanlarında görülebiliyor. Karadeniz kıyısındaki bataklıklarda dolaşan bir kuş olarak tanımlanmış. Kafkasya'daki yuvalar yaklaşık 920–2400 m yükseklikte, çoğunlukla 1400–1800 m arasında kaydedilmiş. Genellikle yuvasından daha yukarıda, ormanın üst sınırına yakın yerlerde avlanıyor. Gürcistan'daki eski yuva veya yumurta kayıtları şu yerlerden geliyor: Lagodehi Koruma Alanı, Matsimi Vadisi, 1840 m (1978); Daryal Vadisi, Terek, 1480 m (1982); Bzifi Dağ Sırası (1984); Duşeti ilçesi, Lomisi Dağ Sırası, 1910 m (1988); Kazbegi ilçesi, Sno çevresi, 1870 m (1990); Borjomi Koruma Alanı, Kvabiskhevi (1991). Aragvi Korunan Peyzajı'nın türler listesinde bu kuş, bölgenin önemli yırtıcı kuşları arasında sayılıyor. Bu, parkın listesi; bu sayfada yayımlanan kayıt tablosu değil.
Kaydedildi (fotoğraflı gözlemler)arazi kaydı
Kayıt az · 2
Kaya kartalı haritası Gürcistan'daki herkese açık iNaturalist gözlemlerini kullanır. Tabloda en az dört kayıt bulunan bölgeler haritada gölgelendirilir; daha az kayıt bulunan bölgeler “Kayıt az” olarak işaretlenir. Kayıt sayısı gözlem çabasını yansıtır, popülasyon yoğunluğunu veya üreme durumunu değil.
Veri: Reptiles.ge + iNaturalist · Metodoloji
Etkileşimli harita yükleniyor.
- Arazi gözlemi
- Aynı yerde birkaç kayıt
- Fotoğraf kaydı
- Kayıt bulunan bölge
Gündüzleri aktiftir. Bir çift yıllarca aynı bölgede yuva yapar. Birden fazla yuvası olabilir ve bunları sırayla kullanabilir; bir araştırmada dört yuvaya kadar kaydedilmiştir. Kafkasya’daki gözlemlerde ağaçta yuva yaptığı görülmemiştir. Yuvalar, ulaşılması güç kayalıklarda, kaya oyuklarında ve ormanlık alanlardaki kanyon duvarlarında bulunmuştur. Genel olarak ağaçlarda da yuva yapar. Çiftler yuva yapacakları yerlere şubat sonu ya da mart başında gelir. Yumurtalarını çoğunlukla martın ikinci yarısında bırakır ve yaklaşık 44–45 gün üzerlerinde yatarlar. İncelenen 41 durumda çoğunlukla iki yumurta bırakılmıştır; durum başına ortalama 1,85 yumurta düşmüştür. Yavrular mayısın ilk iki haftasında yumurtadan çıkar ve temmuz sonu ya da ağustos başında yuvadan ayrılır. İncelenen 43 başarılı yuvanın her birinde bir yavru yuvadan ayrılana kadar hayatta kalmıştır. 2024 tarihli bir listeye göre Gürcistan’da yuva yapar ve yıl boyunca orada kalır; listede Gürcistan üzerinden göç eden bir kuş olarak belirtilmez. Kafkasya’da kışın, yuva dönemine göre daha sık yer değiştirir. Nadiren ses çıkarır. Ötüşü “kek-kek-kek” şeklindedir. Yabani bir kuşu almayın ve yuvasına yaklaşmayın.
Aquila chrysaetos, uluslararası Kırmızı Liste’de 2021 yılında nesli tükenme riski düşük bir tür olarak değerlendirildi. 2024 tarihli Gürcistan kuş listesinde de nesli tükenme riski hem dünya genelinde hem Gürcistan’da düşük olarak değerlendiriliyor. Ancak Gürcistan hükümetinin 2014 tarihli 190 sayılı kararı, dağ kartalını sayısının az olması nedeniyle nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan bir tür olarak Gürcistan’ın Kırmızı Listesi’ne alıyor. Kararda bilimsel adı Aquila chrysaetus olarak yazılıyor. 2014 tarihli karardaki listenin yasal geçerliliği vardır; 2024 tarihli liste ise türün durumunu değerlendirir. 2018–2019 yıllarında Gürcistan’da 25–35 çift yuva yapıyordu, ancak sayım eksikti. 2005–2018 arasında çiftlerin sayısının önemli ölçüde değişmediği düşünülüyordu; daha uzun bir dönemde nasıl değiştiği belirsiz. 2002 tarihli bir değerlendirmeye göre Gürcistan’da yuva yapan çift sayısı 30’u geçmiyordu. Bunların yaklaşık 20’si Gürcistan’ın doğusunda, Büyük Kafkasya’nın güney yamaçlarındaydı. Aynı değerlendirmeye göre çift sayısı 1990’larda 35–40’a çıkmış olabilir. Dağ kartallarının sayısının 1940–1970 yılları arasında azalması muhtemelen yiyeceğin azalması, tuzaklar, zehirli yemler, yuva yaptıkları yerlerde rahatsız edilmeleri ve yırtıcı kuşları yok etmeye yönelik bir kampanyayla bağlantılıydı. 2002 yılına gelindiğinde başlıca tehditlerin yasa dışı avlama, tuzaklar ve zehir olduğu düşünülüyordu. Yabani kuşları yakalamayın veya öldürmeyin.
Juan Lacruz · La Cañada, Ávila
Giles Laurent · Pfyn-Finges
Giles Laurent · Pfyn-Finges
Fanis Theofanopoulos · Stepantsminda
İlgili rehberler
İlgili sayfalarla devam edin
Evet. 2024 yılı itibarıyla bu kuşun Gürcistan'da yuva yaptığı ve yıl boyunca burada kaldığı doğrulanmıştır.
Başlıca Büyük ve Küçük Kafkasya’da, dağ ormanlarının üst kesimlerinde, kayalık vadilerde ve yakınlarındaki yüksek dağ çayırlarında görülür. Geçmişte Lagodehi, Daryal, Lomisi, Sno, Borjomi’deki Kvabiskhevi ve Bzıb Sıradağları’nda yuvalar kaydedilmiştir. Haritada kayıt bulunan bölgeler, tabloda belirtilen duruma göre gösterilir. Geçmişte bilinen yuvalar tek başına bu durumu değiştirmez.
İri, koyu kahverengi bir kartaldır; başının arkası altın rengindedir. Bacakları parmaklarına kadar tüylüdür. Genç kartalların kuyruklarının dibi beyazdır; kanatlarında da sık sık beyaz lekeler bulunur. Şahinden çok daha büyüktür.
Bu türün boyu yaklaşık 66–102 cm, ağırlığı ise 3,5–4,5 kg'dır. Kanatları açıldığında bir kanat ucundan diğerine olan mesafe yaklaşık 1,8–2,3 m'dir. Dişiler erkeklerden daha büyüktür.
1977–1999 yılları arasında Gürcistan’da toplanan av kalıntılarında en sık Kafkas kar tavuğu, Kafkas kara orman tavuğu, tavşan ve keklitsukha tespit edildi. Ölü hayvanların etini de yer. Bu eski veriler, bugün neler yediğini tam olarak göstermiyor.
2024 verilerine göre yıl boyunca görülür. Yuvalama döneminde dağlarda bulunur. Kışın ise Kafkasya'da daha fazla dolaşır ve alçak kesimlerde de görülebilir.
Evet. Bu kuş yuva yapar ve yıl boyunca aynı bölgede kalır. Kafkasya’daki gözlemler sırasında kuşlar yumurtalarını çoğunlukla mart ayının ikinci yarısında bırakıyordu. Yavrular temmuz sonunda veya ağustos başında yuvadan ayrılıyordu.
Onunla karşılaşmak genellikle tehlikeli değildir. Yuvasına yaklaşmayın ve yabani kuşları yakalamayın. Dünya genelindeki değerlendirmede LC kategorisindedir. 2014 Kırmızı Listesi’ndeki kategorisi VU D1, 2024 listesindeki ülke düzeyindeki kategorisi ise LC’dir.
Kaynaklar
Bu profilin kaynakları
Tür profilleri hakemli literatür ve yerleşik biyoçeşitlilik veritabanlarından derlenir; yeni taksonomik ve koruma verileri geldikçe gözden geçirilir.
Reptiles.ge yayın kurulu tarafından, burada listelenen kaynaklara göre hazırlandı.
Haberler
