Gürcistan mağaralarında 20 yarasa türü kaydedildi
Gürcistan’da bilinen 30 yarasa türünden 20’si mağaralarda ve diğer yeraltı alanlarında bulundu. Ancak bu alanların yalnızca yaklaşık %15’i yarasalar için incelendi.
İlia Devlet Üniversitesi Zooloji Enstitüsü ve EUROBATS araştırmacıları, Gürcistan’ın yeraltı alanlarındaki yarasalara dair verileri bir araya getirdi: 1912’den beri yayımlanan kayıtlar ve 1999–2024 yıllarında yapılan 300’den fazla sayım. Toplam 115 yeraltı alanından 331 kayıt derlendi. Ülkede bilinen 30 yarasa türünden 20’si mağaralarda, madenlerde ve insan yapımı mağaralarda kaydedildi. Makale 22 Kasım 2024’te Subterranean Biology dergisinde yayımlandı.
Çalışma neyi ortaya koydu?
1912–2010 yıllarında yayımlanan çalışmalar, Gürcistan’daki 71 yeraltı alanından 13 yarasa türü bildiriyordu. Yazarlar buna 44 yeni alan ekledi. Bugün 115 alandan 331 kayıt var; bunlar üç familya ve on cinse ait 20 türü kapsıyor. Bunlardan biri, Blasius nalburunlu yarasası, ülke için yeni çıktı. Altı tür ise yeraltı alanlarını genellikle kullanmayan türler.
Araştırmacılar 1999’dan 2024’e kadar mağaraları her mevsimde inceledi. Kümelenme döneminde mağara girişlerine sis ağları da kurdular. Yakalanan yarasalar tür tespiti için ölçüldü ve aynı yerde serbest bırakıldı. Eski kayıtlar için yazarlar Gürcistan ve Rusya’daki kütüphane ve müzeleri gezdi, çünkü bu çalışmaların çoğu Gürcüce ve Rusça yazılmış.
Tablo hâlâ eksik. Gürcistan’da yaklaşık 2.000 yeraltı alanı var ve bunların yalnızca yaklaşık %15’i yarasalar için incelendi. Karst ülkenin %6,4’ünü kaplıyor ve çoğu batıda; 1.500’den fazla karst ve konglomera mağarası biliniyor. Doğuda araştırmacılar, çoğu Mtkvari, Iori, Khrami, Algeti ve Mashavera vadilerinde olmak üzere insan yapımı mağaraları da inceledi.
En sık hangi yarasalar görülüyor?
En çok kayıt 67 ile büyük nalburunlu yarasaya (Rhinolophus ferrumequinum) ait. Onu 65 kayıtla küçük nalburunlu yarasa (Rhinolophus hipposideros) izliyor. Ardından uzun kanatlı yarasa (Miniopterus schreibersii, 42), küçük farekulaklı yarasa (Myotis blythii, 40) ve Akdeniz nalburunlu yarasası (Rhinolophus euryale, 36) geliyor. Beşi de çoğunlukla mağarada yaşayan türler.
Bu türlerin çoğu mağaralarda 1.000 bireye kadar kolonilerde yaşıyor. Büyük nalburunlu yarasa, küçük farekulaklı yarasa ve uzun kanatlı yarasa hem 1999 öncesi kayıtlarda hem de yeni sayımlarda var. Tür zenginliği deniz seviyesinden 0–300 m ve 1.200–1.500 m’de en yüksek, ardından 600–900 m geliyor.
Yeni bir tür ve artık görülmeyen bir tür
Blasius nalburunlu yarasası (Rhinolophus blasii), 20 tür içinde yalnızca mağaralarda tüneyen tek tür. Gürcistan’da ilk kez 2006’da kaydedildi, o zamandan beri üç mağarada daha bulundu.
Mehely nalburunlu yarasası (Rhinolophus mehelyi) Gürcistan’da son kez 1964’te kaydedildi. Araştırmacılar 25 yıllık sayımlarda ona bir kez bile rastlamadı. Yine de türün ülkede hâlâ yaşadığını dışlamıyorlar ve sürekli izleme istiyorlar.
20 türden üçü Gürcistan Kırmızı Listesi’nde, biri IUCN Kırmızı Listesi’nde. Akdeniz nalburunlu yarasası Gürcistan Kırmızı Listesi’nde Hassas (VU), uzun kanatlı yarasa ise IUCN Kırmızı Listesi’nde Hassas (VU) olarak değerlendiriliyor. En sık görülen beş türün tamamı Zümrüt Ağı öncelikli türler listesinde.
En büyük koloniler nerede?
Ghliana Mağarası, yarasaların yavru büyüttüğü, ülkenin en büyük doğum kolonilerinden birine ev sahipliği yapıyor. Burada her yıl küçük farekulaklı yarasa ve uzun kanatlı yarasa yaşıyor. Bazı yıllar ve mevsimlerde onlara büyük ve Akdeniz nalburunlu yarasaları, bazen de Myotis emarginatus katılıyor. Koloni yıldan yıla 4.000 ile 8.000 birey arasında değişiyor ve temmuz sonu ile ağustos başında zirveye ulaşıyor.
Samertskhle Klde Mağarası’nda bazı yıllar 8.000 veya daha fazla yarasa toplanıyor; çoğu küçük farekulaklı yarasa ve uzun kanatlı yarasa. Bilinen en büyük kışlama kolonisi Sakishore Mağarası’nda: orada 1.000’den fazla uzun kanatlı yarasa kışı geçiriyor.
Mağara yarasalarını neler tehdit ediyor?
Yazarlar koloni barındıran yedi mağarayı üç tehdide göre puanladı: insan rahatsızlığı, habitatın tahribi ya da kullanımının değişmesi ve ışık kirliliği. Mağaraya ulaşmanın ne kadar kolay olduğunu da hesaba kattılar. En çok tehdit altındaki mağara, üç puanlık ölçekte 2,75 ile Ghliana çıktı. Üstelik Çevre Koruma ve Tarım Bakanlığı 2019’da Ghliana için bir koruma eylem planı hazırlamıştı. Diğer mağaralar insan rahatsızlığından orta düzeyde tehdit görüyor.
Yasal olarak yalnızca 18 mağara ya da mağara kompleksi korunuyor; bunlar arasında İmereti Mağaraları Koruma Alanı da var. Korunan mağaralar içinde büyük koloni yalnızca Ghliana ve Melouri’de bulunuyor. Yazarlar dört mağara için daha koruma statüsü istiyor: Samertskhle Klde, Vardigora, Becho ve Sakishore. Onlara göre bu, Akdeniz nalburunlu yarasası, küçük farekulaklı yarasa ve uzun kanatlı yarasanın koruma durumunu iyileştirecek.
Yazarlar yarasa koruması için en önemli bölgeler olarak İmereti, Samegrelo ve Abhazya’yı gösteriyor. Oradaki birçok mağaraya ulaşmak zor; bu, yarasaları bir ölçüde koruyor ama yeterli değil. Yarasaların beslendiği ve geceleri dolaştığı mağara çevresinin de korunması gerekiyor. Bir mağarada yarasa kolonisi görürseniz onu rahatsız etmeyin ve üzerine fener tutmayın.
Neler belirsiz?
Çalışma 2024 tarihli. Ondan sonra yayımlanan veriler bu yazıda yer almıyor.
Yeraltı alanlarının yaklaşık %85’i yarasalar için incelenmedi, bu yüzden türlerin yayılışı ve koloni sayısı tam bilinmiyor. Koloni büyüklükleri kaba tahminler: yazarlar büyük grupları parça parça ya da fotoğraflardan saydı.
Tür yayılış haritaları, tehdit altındaki yarasaların tam yerleri açığa çıkmasın diye 50 × 50 km’lik bir ızgarayla yayımlandı. Bu atlasta henüz yarasa profili yok. Evinize bir yarasa girerse rehberimize bakın. Diğer memeliler için memeliler sayfasına bakın.
