Parlamento mersin balıkları için Rioni’de 554 hektarı onayladı

Tasarı bir hükümet girişimi. Parlamentoya Çevre Koruma ve Tarım Bakan Yardımcısı Zurab Ezugbaia sundu. Parlamento 27 Mayıs’ta tasarıyı hızlandırılmış usulle ilk okumada kabul etti; 28 Mayıs’ta kanun üçüncü okumada 74 oyla geçti.

Parlamentonun Gürcüce duyurularında yeni birimin adı “Rioni aghkvetili”. Alan Samtredia Belediyesi’nde (İmereti) yer alıyor, 554 hektarı kapsıyor ve Rioni’nin mersin balıklarının yumurtladığı kesimini içeriyor.

Değişiklikler başka konuları da kapsıyor. Kolheti Milli Parkı’nın ve deniz bölümünün sınırları güncelleniyor, Rioni alanı ile Kolheti Çok Amaçlı Kullanım Alanı’nın koordinatları belirleniyor. Kanun izin verilen faaliyetleri sayıyor: bilimsel araştırma, izleme, restorasyon çalışmaları ve sınırlı ulaşım. Balıkçılık ve deniz araçlarının kullanımı için özel kurallar da getiriliyor. Parlamento duyuruları bu kuralların ayrıntısını vermiyor.

Rioni, 327 km uzunluğuyla Batı Gürcistan’ın en büyük nehri. Karadeniz’in başlıca doğu kollarından biri ve mersin balıklarının yumurtladığı en kısa nehirlerden biri. Tarihsel olarak Gürcistan’da 5–7 mersin türü biliniyordu. Tamar Beridze’nin 2023’te İlia Devlet Üniversitesi’nde savunduğu doktora tezi, Gürcistan’ı mersin çeşitliliği açısından küresel bir sıcak nokta olarak tanımlıyor.

Mersin balıkları en çok tehdit altındaki hayvan gruplarından biri. Conservation Genetics’te 2022’de yayımlanan bir makaleye göre Rioni’deki ve doğu Karadeniz’deki tüm mersin türleri Kritik Tehlike Altında (CR) olarak listeleniyor; bazıları bölgede yok olmuş. Rioni için bu en çok şip mersini nedeniyle önemli (aşağıya bakın).

Aşağıdaki durum, türlerin genetik belirteçlerle tanımlandığı Beridze tezine (2023) dayanıyor. Yumurtlamanın kanıtı yavru bireylerin bulunması.

Rus mersini (Acipenser gueldenstaedtii): Rioni’de yumurtluyor; yavrular nehirde ve ağızda bulundu. En bol tür.

Uzun burunlu mersin (Acipenser stellatus): Rioni’de yumurtluyor, yavrular bulundu, ama çok daha nadir. Rus mersiniyle doğal melezleri saptandı.

Şip mersini (Acipenser nudiventris): Rioni’de yumurtluyor ve yalnızca nehirde bulundu. Kaydedilen balıkların boyu 10 ile 75 cm arasındaydı.

Mersin morinası (Huso huso): Gürcistan’ın Karadeniz sularında yaşıyor, ancak yalnızca erişkinler bulundu, yavru kaydı yok. Gürcistan nehirlerinde hâlâ yumurtlayıp yumurtlamadığı bilinmiyor.

Sibirya mersini (Acipenser baerii): yerli değil. Rioni’de ve Grigoleti’de Karadeniz kıyısında üç birey bulundu.

Aynı belirteçlerle Acipenser sturio, Acipenser persicus colchicus ve Acipenser colchicus saptanmadı.

Şip mersini IUCN Kırmızı Listesi’nde Kritik Tehlike Altında. 20. yüzyılda Aral, Azak ve Karadeniz’den kayboldu, Hazar’da da neredeyse yok oldu. Karadeniz havzasında bölgesel olarak tükenmiş sayılıyordu ve Gürcistan’da otuz yıldır kaydedilmemişti.

2020–2022’de Rioni’de 22 şip mersini gözlemi toplandı; bunların 9’u yüzgeç parçalarından alınan genetik örnekti. Dokuzunun da GenBank’taki tüm şip mersini haplotiplerinden farklı tek bir mitokondriyal haplotipi var: Hazar haplotipinden iki, İli Nehri (Balkaş havzası) haplotipinden yedi nükleotit farklı. Örneklerde melezleşme izi yok.

Beridze’nin tezine göre Rioni haplotipi bilinen ticari şip mersini haplotiplerinden de farklı; yani balıklar Krasnodar mersin gen havuzu koruma merkezinden ya da çiftliklerden gelmiyor. Diversity’de 2022’de yayımlanan makale onları eski bir Karadeniz popülasyonunun kalıntısı sayıyor. Tez ise Rioni popülasyonunun muhtemelen dünyada hayatta kalan son yabani şip mersini popülasyonu olduğu sonucuna varıyor.

Barajlar. Vartsikhe hidroelektrik kaskadının yapımından sonra (1968–1987) orta Rioni’de yumurtlamaya uygun kesim tahminen 57 km’den 9 km’ye indi; bu, eski uzunluğun yaklaşık %16’sı. Tez kaçak avcılık, çakıl çıkarımı ve kirliliği de baskı olarak sayıyor.

Melezleşme. 2018–2020’de toplanan 94 örnek arasında dört yavru Rus mersini ile uzun burunlu mersin melezi çıktı: Rioni’de doğal melezleşmenin ilk kanıtı. Bu melez akuakültürde kullanılmıyor ve bölgede uzun burunlu mersin kuluçkahanesi yok, bu yüzden çiftlikten kaçış dışlandı. Yazarlar, düşük yoğunluk nedeniyle uzun burunlu mersinin kendi türünden eş bulmakta zorlandığını öne sürüyor. Tezde bu tür melez altı tane ve hepsinin annesi Rus mersini.

Yerli olmayan Sibirya mersini. Üç bireyden (iki yavru ve bir erişkin) erişkin olanı, 90 cm’lik bir erkek, Ağustos 2020’de Samtredia yakınında, olası bir yumurtlama alanının yanında bulundu. Ticari bir tür; akuakültürden kaçmış ya da salınmış olabilir. Tez onu yerli mersinler için olası bir tehdit olarak görüyor.

Yasa dışı ticaret. Gürcistan balık pazarları ve çiftliklerinden (2016–2020) alınan örneklerde dört tür saptandı: Rus mersini, uzun burunlu mersin, mersin morinası ve çuka (Acipenser ruthenus). Yaklaşık %92’si Rus mersiniydi. Genetik belirteçler yabani ve çiftlik Rus mersinini ayırdı ve Gürcistan balık pazarlarında, özellikle Batı Gürcistan kıyı pazarlarında, yabani genotipli balık satıldığını gösterdi. Tez bu satışın yasa dışı olduğunu belirtiyor.

Kategori. Gürcüce duyurular “aghkvetili” sözcüğünü kullanıyor. Parlamentonun İngilizce duyuruları alanı ilk okumada “Rioni Managed Reserve”, üçüncü okumada “Rioni Strict Nature Reserve” olarak anıyor. Bunlar farklı kategoriler. Kesin kategoriyi kanunun matsne.gov.ge’deki resmî metni belirler; bu metni henüz kontrol etmedik.

Uygulama. Alanın sahada şimdiden yönetilip korunup korunmadığına ve balıkçılık ile deniz aracı kurallarının ayrıntısına dair bilgimiz yok.

Bilim. Burada kullanılan kaynaklarda Rioni’deki mersin sayısına dair bir tahmin yok. Mersin morinasının Gürcistan’da yumurtlayıp yumurtlamadığı bilinmiyor. Kaybedilen kesime dair tahminler farklı: tez yaklaşık 90 km’den 9 km’ye bir azalmayı da aktarıyor. “Son yabani popülasyon” yazarların temkinli sonucu; Kazakistan’daki İli Nehri’nde Aral kökenli, oraya aktarılmış bir popülasyon yaşıyor. Pazar çalışması, tez sunulduğunda hazırlık aşamasında bir el yazmasıydı.

Mersin balıkları bu atlas’ta yok. Diğer kayıtlar için haberler sayfasına bakın.