Gürcistan mağaralarında karasal kabukluların yeni bir cinsi ve iki yeni türü tanımlandı

Çoğu kişi taşın altında gördüğü tespihböceklerini hatırlar. Bunlar karasal eşayaklılardır: suyu bırakıp karada yaşayan kabuklular. Bazıları daha da ileri gidip mağaraların karanlığına yerleşmiştir.

Yeni makale tam da bu hayvanlarla ilgili. Gürcistan mağaralarında bulunan Haplophthalminae alt ailesinin (Trichoniscidae ailesi) beş türünün hepsi troglobionttur. Yani yalnızca yeraltında yaşarlar. Vücutları renksizdir, hiç gözleri yoktur ve hiçbiri 5 milimetreye ulaşmaz.

Makalenin yazarları, İtalya Ulusal Araştırma Konseyi Karasal Ekosistemler Araştırma Enstitüsü’nden Stefano Taiti ile Ilia Devlet Üniversitesi Zooloji Enstitüsü’nden Lado Shavadze, Eter Maghradze ve Shalva Barjadze’dir. Örnekler 2017–2023 yıllarında Batı Gürcistan’daki 19 mağarada toplandı.

Yeni cinsin tek türü Imeretioniscus tricostatus’tur. Çiatura belediyesinde, Yukarı İmereti Platosu’ndaki iki mağarada bulundu: Sadatviaklde ve Şvilobisa. İki mağara Kvirila Nehri’nin karşı kıyılarında, birbirinden yaklaşık 12 kilometre uzaktadır. Tip örnek olan erkek, 11 Ağustos 2023’te Sadatviaklde’de Lado Shavadze tarafından toplandı.

Erkekler 4 mm’ye, dişiler 3,5 mm’ye ulaşır. Cins adını İmereti’den alır; tür adı ise Latince tricostatus, yani “üç kaburgalı” sözcüğünden gelir. Her vücut halkasının sırtında üç büyük çıkıntı vardır: biri ortada, ikisi yanlarda.

Yazarlara göre bu özellik onu Haplophthalminae’nin diğer tüm cinslerinden açıkça ayırır. Orta hatta bir kabartı yalnızca bir başka cinste, İtalyan Sanfilippia’da bulunur. Bu cins kuzeybatı İtalya’da, Liguria’daki iki mağaradan tek bir türle bilinir. Onda her halkada üç çıkıntı değil, yalnızca bir kabartı vardır.

İkinci yeni tür, Colchidoniscus fissus, zaten bilinen bir cinse aittir. Samegrelo’da, Çhorotsku belediyesindeki üç mağarada bulundu: Odişi ovasındaki Abano ve Garakha mağaraları ile Migaria karst kütlesindeki Şurubumu Mağarası. Tip örnek 25 Eylül 2020’de Abano Mağarası’nda toplandı.

Erkekler 3 mm’ye, dişiler 4 mm’ye ulaşır. Latince fissus “yarık” demektir. Üçüncü karın halkasındaki büyük kabartının ucu ikiye ayrılmıştır. Bu özellik ve erkeğin bacak yapısı onu yakın akrabası Colchidoniscus kutaissianus’tan ayırır.

Gürcistan mağaralarının bu kabukluları ilk kez 1974’te tanımlandı. O dönemde Colchidoniscus kutaissianus iki alt türe ayrılmıştı. Motena Mağarası’ndan gelen yeni materyal, ikisinin yeterince farklı olduğunu gösterdi. Bu yüzden yazarlar Motena formunu ayrı bir tür olarak kabul etti: Colchidoniscus motenae.

C. motenae daha geniş vücudu, başındaki kabartıların boyutu ve son halkadaki birbirine yakın çıkıntılarıyla ayrılır. Yalnızca Martvili belediyesindeki Askhi karst kütlesinde yer alan Motena Mağarası’ndan bilinir.

En geniş yayılışlı tür Colchidoniscus kutaissianus’tur. Batı Gürcistan’a endemiktir ve Sataplia–Tskaltubo karst kütlesinin Prometheus, Satsurblia ve Solkota dahil birçok mağarasında bulundu. Diğer kayıtlar Khoni, Çhorotsku ve Raça-Leçhumi’deki Khvamli kütlesinin Verdzistava II Mağarası’ndandır.

Diğer türlerin dünyası çok daha küçüktür. Mingrelloniscus inchhuricus yalnızca Martvili yakınındaki İnçhuri Mağarası’ndan, C. motenae yalnızca Motena’dan bilinir. Imeretioniscus tricostatus iki mağarada, C. fissus üç mağarada bulundu. Makalede beş türün hepsi için, bir örneğin özelliklerinden adına götüren bir tayin anahtarı da var.

Tip örnekler Floransa Üniversitesi Doğa Tarihi Müzesi’nde, kalan materyalin bir kısmı ise Ilia Devlet Üniversitesi Zooloji Enstitüsü’nde saklanıyor.

Yazarlar açık bir soruya kendileri dikkat çekiyor. Colchidoniscus’un sırt süslemesi, İtalya, İsviçre, Avusturya ve kuzey Balkanlar’dan iki cinsinkine çok benziyor. Cinsin bağımsızlığını doğrulamak için bunlarla, genetik dahil, bir karşılaştırma önemli olacak.

Bir şey şimdiden açık: beş türden ikisi tek bir mağaradan, iki tanesi de iki ya da üç mağaradan biliniyor. Batı Gürcistan’da bir mağaraya girerseniz dikkatli yürüyün: ayağınızın altında, bilimin yalnızca o tek yerden tanıdığı bir hayvan olabilir.