Karadeniz yunusları ve savaş: “120.000” tahmini nereden geliyor
Al Jazeera’nın haberine göre savaş Karadeniz’de 120.000’den fazla yunusun ölümüne yol açtı. Bu, Ukraynalı tek bir araştırmacının tahmini: hakemli bir çalışmaya dayanmıyor ve şimdilik doğrulanamıyor.
Al Jazeera, 31 Ekim 2026’da Rusya-Ukrayna savaşının Karadeniz’e verdiği zarar üzerine bir haber yayımladı. Haberin ana kaynağı, Ukrayna’daki Tuzla Lagünleri Millî Parkı’ndan araştırmacı Ivan Rusev. Onun tahminine göre 2026’ya kadar 120.000’den fazla yunus öldü; bu, Karadeniz’deki deniz memelilerinin yaklaşık dörtte biri. Bu sayının arkasında ne var ve bağımsız sayımlar ne gösteriyor?
Al Jazeera ne yazıyor?
Haber Kiev’den hazırlandı. Ana kaynağı, güney Ukrayna’daki Tuzla Lagünleri Millî Parkı’nın baş araştırmacısı Ivan Rusev. Rusev’in tahminine göre savaş 2026’ya kadar 120.000’den fazla yunusun, yani Karadeniz’de yaşayan her dört deniz memelisinden birinin ölümüne yol açtı. Yine onun sözlerine göre yalnızca 2022’de yaklaşık 50.000 yunus öldü.
Karadeniz’de üç deniz memelisi türü yaşıyor: afalina ya da şişe burunlu yunus (Tursiops truncatus), tırtak ya da kısa gagalı ortak yunus (Delphinus delphis) ve mutur ya da liman yunusu (Phocoena phocoena). Rusev, çatışmaların üçünü de eskiden balıkçılık ve kaçak avcılığın öldürdüğünden yüzlerce kat fazla öldürdüğünü söylüyor. Ona göre popülasyonun toparlanması 30–50 yıl sürecek.
Bu sayı ne kadar güvenilir?
Al Jazeera, 120.000’in nasıl hesaplandığını yazmıyor. Buna karşılık Rusev’in 2022 sayısına nasıl ulaştığı biliniyor. Ekim 2022’de Ukrayna, Bulgaristan ve Romanya kıyılarında yaklaşık 2.500 deniz memelisi leşi bulunduğunu, uluslararası çalışmalara göre ise ölü yunusların yalnızca %5’inin kıyıya vurduğunu söylemişti. 2.500 %5 ise toplam yaklaşık 50.000 ediyor. Rus kıyısından verisi olmadığını da belirtmişti.
Bu kaba bir hesaplama, hakemli bir çalışma değil. Sonuç tamamen leşlerin ne kadarının kıyıya ulaştığına bağlı ve bu oran kesin olarak bilinmiyor. Haberde Bulgaristan, Romanya ve Türkiye’deki çevreciler de yunus ölümlerinin arttığını, ancak nedenin her zaman belirlenemediğini söylüyor. Bulgar kuruluşu Green Balkans’tan Dimitar Popov’a göre kıyıya vuran leşlerin çoğu ağ izlerini gösteremeyecek kadar çürümüş oluyor. Rus tarafındaki izleme ise ölümleri parazitlere ve viral enfeksiyonlara bağlıyor.
“Dörtte bir” oranını doğrulamak da zor. Karadeniz’deki en büyük deniz memelisi sayımı 2019 yazında uçaktan yapıldı. Bulgaristan, Gürcistan, Romanya, Türkiye ve Ukrayna sularını, yani denizin %52’sini kapsıyordu. Sayılan alan için tahminler şöyle: yaklaşık 108.000 tırtak, 22.700 afalina ve 93.800 mutur, toplam yaklaşık 225.000. Yazarlar bu sayıları asgari kabul ediyor: su altında olan ya da gözden kaçan hayvanları ve Kırım ile Kafkasya suları dahil denizin geri kalan %48’ini hesaba katmıyorlar. 120.000 dörtte birse, toplamın yaklaşık 480.000 olması gerekir. Al Jazeera bu oranın hangi tahmine dayandığını yazmıyor.
Yunusları ne öldürüyor?
Rusev’e göre patlamalar ve savaş gemilerinin sonarları yunusların yönünü şaşırtıyor ve yön bulmak için kullandıkları ses sistemi olan ekolokasyona zarar veriyor. Avlanamayan bir yunus hızla kilo kaybediyor. Haber kirliliği de sayıyor: batan ve hasar gören savaş gemileri, tankerler ve kargo gemilerinden sızan petrol ve yakıt, mühimmattan gelen kimyasallar. Kirlilik bağışıklığı zayıflatıyor ve yunusları morbillivirüs enfeksiyonuna karşı daha savunmasız bırakıyor. 2023’te Kahovka Barajı’nın yıkılması da ek bir darbe oldu.
Savaş öncesi tehditler de ortadan kalkmadı. Habere göre balıkçılar hâlâ ağlarda boğulmuş yunuslar buluyor. 2019 sayımının yazarlarına göre yalnızca muturlardan her yıl yaklaşık 11.800–16.200’ü, yani popülasyonun %5–7’si ağlara takılıyor. Aynı makalede savaşla ilgili tehditlerin bu tabloyu değiştirebileceği yazıyor.
Peki Gürcistan?
Al Jazeera’nın haberinde Gürcistan anılmıyor. 2019 sayımında yaklaşık 6.200 kilometrekarelik Gürcistan sularında yalnızca tırtak kaydedildi: yaklaşık 2.200–3.000 birey. O iki hafta boyunca burada afalina ve mutur görülmedi.
Eylülde, 1 Mart–1 Mayıs 2026 arasında Sarp’tan Anaklia’ya kadar 40 kadar yunusun kıyıya vurduğunu yazmıştık. İhtiyolog Arçil Guçmanidze’ye göre bu, son on yılın en yüksek sayısı. Neden ne o zaman ne de sonra açıklandı. Burada kullanılan kaynakların hiçbiri Gürcistan kıyısındaki karaya vurmaları savaşa bağlamıyor; bu yüzden biz de böyle bir şey ileri sürmüyoruz.
Rusev’in 120.000’i, Karadeniz deniz memelilerinin yeni, savaş sonrası bir sayımı yapılana kadar tek bir araştırmacının tahmini olarak kalıyor. 2019 sayımının yazarları böyle bir sayımın en az altı yılda bir tekrarlanmasını öneriyor. Diğer haberler haberlerde.
