İçeriğe geç
ReptilesReptiles
Böcekler4 dk okuma5 görüntülenme

Iliauni bilim insanları Türkiye ve İran’dan yeni bir yaprak biti türü tanımladı

Aphis tanaceticola, Tanacetum üzerinde yaşıyor ve 1966 ile 1977’de toplanmış müze örnekleriyle tanımlandı. Siyah bakla bitine benziyor ama bacaktaki küçük bir özellikle ayrılıyor.

Mikroskop preparatında Aphis tanaceticola’nın kanatlı dişisi. Makaledeki Şekil 1c, Insects, CC BY 4.0.
Mikroskop preparatında Aphis tanaceticola’nın kanatlı dişisi. Makaledeki Şekil 1c, Insects, CC BY 4.0. Fotoğraf: Işıl Özdemir, Ninutsa Kvachadze, Shalva Barjadze · doi.org · სამუზეუმო პრეპარატი, თურქეთი და ირანი · 2 Kasım 2026

Insects dergisi, 2 Kasım 2026’da yeni bir yaprak biti türü olan Aphis tanaceticola’nın tanımını yayımladı. Yazarlar Ilia Devlet Üniversitesi ve Kocaeli Üniversitesi araştırmacıları. Yaprak biti Ankara (Türkiye) ve Mazandaran’da (İran) Tanacetum üzerinde bulundu, ama yakın zamanda değil: örnekler 50 yıldan uzun süre Paris’teki doğa tarihi müzesinde saklanıyordu.

Ne tanımlandı?

Yaprak bitleri, bitki özsuyuyla beslenen küçük, yumuşak gövdeli böceklerdir. Yeni tür Aphis tanaceticola, yaprak bitlerinin en büyük cinsi olan Aphis’e ait. Makaleye göre bu cinste 799 tür var; bunların 109’u Türkiye’de, 77’si İran’da kaydedilmiş. Yeni yaprak biti Türkiye’de Tanacetum parthenium üzerinde, İran’da ise tür düzeyinde belirlenmemiş bir Tanacetum üzerinde bulundu.

Adı da konukçu bitkiden geliyor: tanaceticola “Tanacetum’da yaşayan” anlamına geliyor. Makalenin yazarları Kocaeli Üniversitesi’nden Doç. Dr. Işıl Özdemir, Iliauni mezunu ekoloji lisans derecesi sahibi Ninutsa Kvaçadze ve Iliauni Zooloji Enstitüsü’nden Doç. Dr. Şalva Barcadze. Makale 2 Kasım’da yayımlandı, Iliauni ise 5 Kasım’da bu konuda haber yaptı.

Aphis tanaceticola: solda koloniyi kuran dişi, sağda kanatsız dişi, mikroskop preparatlarında. Makaledeki Şekil 1a–b, Insects, CC BY 4.0.
Aphis tanaceticola: solda koloniyi kuran dişi, sağda kanatsız dişi, mikroskop preparatlarında. Makaledeki Şekil 1a–b, Insects, CC BY 4.0. Fotoğraf: Işıl Özdemir, Ninutsa Kvachadze, Shalva Barjadze · doi.org · სამუზეუმო პრეპარატი, თურქეთი და ირანი · 2 Kasım 2026

Örnekler 50 yıldan uzun süre müzede kaldı

Yeni tür arazide değil, mikroskop preparatlarında bulundu. Türk örnekleri 9 Haziran 1966’da Ankara’da, Karagöl yakınında, 1500 metre yükseklikte toplandı. İran örnekleri ise 9 Mayıs 1977’de Mazandaran’da, Çalus yakınında, deniz seviyesinden 30 metre yükseklikte. Preparatlar Paris’teki Ulusal Doğa Tarihi Müzesi’nde saklanıyordu; yazarlar incelemek için onları oradan ödünç aldı.

Bu yüzden canlı yaprak bitinin rengi bilinmiyor: makalede yalnızca preparatlarda kalan renk tanımlanıyor. Koloniyi kuran dişi, kanatsız ve kanatlı dişiler ve kanatlılara benzeyen kanatsız dişiler tanımlandı. Holotip İran’dan ve Paris’te saklanıyor. Birkaç paratip ise Tiflis’te, Iliauni Zooloji Enstitüsü koleksiyonunda kaldı.

Diğer yaprak bitlerinden farkı ne?

Papatyagiller oymağındaki (Anthemideae) bitkilerde 15 Palearktik Aphis türü daha yaşıyor. Bunların beşinde, yeni tür gibi, karın sırtında sifonların önünde sertleşmiş koyu plakalar var. Yeni yaprak biti özellikle siyah bakla biti (Aphis fabae) ve Aphis solanella’ya benziyor. Yazarlara göre onlarla karıştırmak kolay.

Solda karın sırtındaki kütikulanın ağ deseni, sağda kıllarıyla birlikte ayağın ilk segmenti, yüksek büyütmede. Makaledeki Şekil 4, Insects, CC BY 4.0.
Solda karın sırtındaki kütikulanın ağ deseni, sağda kıllarıyla birlikte ayağın ilk segmenti, yüksek büyütmede. Makaledeki Şekil 4, Insects, CC BY 4.0. Fotoğraf: Işıl Özdemir, Ninutsa Kvachadze, Shalva Barjadze · doi.org · სამუზეუმო პრეპარატი, თურქეთი და ირანი · 2 Kasım 2026

En güvenilir özellik, ayağın ilk segmentindeki kıl sayısı. Yeni türün ön, orta ve arka bacağında üçer kıl var (3:3:3); beş benzer türde ise arka bacakta yalnızca iki kıl bulunuyor (3:3:2). Bu yüzden yazarlar, örneklerde bu özelliği kimse kontrol etmediyse yaprak bitinin başka yerlerde de fark edilmeden yaşıyor olabileceğini düşünüyor. Makalede bu altı türün tayin anahtarı da var.

İran ve Türkiye yaprak bitleri birbirine benzemiyor

İran yaprak bitleri kısa kıllı, Türk olanlar uzun kıllı: Türk örneklerinin antenlerinde, başında, bacaklarında ve karnında çok daha uzun kıllar var. Türk örnekleri ayrıca daha koyu. Antenin üçüncü segmentindeki ikincil rinaryum, yani duyu organı sayısı Türk örneklerinde 2 ile 19, İran örneklerinde 1 ile 7 arasında.

Kanatlılara benzeyen kanatsız dişiler: solda İran’dan, sağda Türkiye’den. Türk örnekleri daha koyu. Makaledeki Şekil 2, Insects, CC BY 4.0.
Kanatlılara benzeyen kanatsız dişiler: solda İran’dan, sağda Türkiye’den. Türk örnekleri daha koyu. Makaledeki Şekil 2, Insects, CC BY 4.0. Fotoğraf: Işıl Özdemir, Ninutsa Kvachadze, Shalva Barjadze · doi.org · ჩალუსი, ირანი და ყარაგოლი, თურქეთი · 2 Kasım 2026

Yazarlar bu farkı iki ayrı tür değil, bir tür içindeki varyasyon olarak görüyor, çünkü tanı özelliklerinin çoğu örtüşüyor. İki yer arasında yaklaşık 1660 kilometre var. Çalus nemli bir ova, Karagöl ise kurak bir dağ; örnekler de farklı aylarda toplandı. Yazarlara göre bu varyasyonun nedenini anlamak için aradaki yerlerden örnekler gerekiyor.

Yeni yaprak bitinin konukçu bitkisi Tanacetum parthenium, çiçekte. İstanbul, Türkiye, Eylül 2026. iNaturalist, CC BY-NC 4.0.
Yeni yaprak bitinin konukçu bitkisi Tanacetum parthenium, çiçekte. İstanbul, Türkiye, Eylül 2026. iNaturalist, CC BY-NC 4.0. Fotoğraf: Jordi López-Pujol · iNaturalist · სტამბოლი, თურქეთი · 19 Eylül 2026

Gürcistan’da yaşıyor mu?

Bunu henüz kimse bilmiyor. Yeni tür yalnızca iki yerden, biri Türkiye’de biri İran’da, biliniyor ve makale Gürcistan’dan örnek anmıyor. Yazarlar, Tanacetum parthenium Avrasya, Afrika, Avustralya ve Amerika’da yetiştiği için yaprak bitinin daha geniş yayılış gösterdiğini düşünüyor.

Taş duvarda Tanacetum parthenium, Gagra, Abhazya, Ağustos 2026. iNaturalist, CC BY-NC 4.0.
Taş duvarda Tanacetum parthenium, Gagra, Abhazya, Ağustos 2026. iNaturalist, CC BY-NC 4.0. Fotoğraf: Фёдор Хоменко · iNaturalist · გაგრა, აფხაზეთი, საქართველო · 27 Ağustos 2026

Konukçu bitki Gürcistan’da da yetişiyor: son fotoğraf Ağustos 2026’da Gagra’da çekildi. Gürcistan’ın böcekleri böcekler sayfasında, yeni türlerle ilgili diğer haberler ise Haberler bölümünde.

Okumaya devam edin

İlgili haberler

Tüm haberler